Pola RetRadio

nia komuna lingvomedio

Felietonoj

Esploro kaj Dokumentado de Ivo Lapenna. Postmorte eldonita en Zagreb 2014

Tute freŝa estas en miaj manoj la verko Esploro kaj Dokumentado de Ivo Lapenna. La libro estas eldonita okaze de la 60-jara datreveno de la Rezolucio favore al Esperanto akceptita en la Ĝenerala Konferenco de Unesko en Montevideo 1954. Redaktis ĝin Birthe Lapenna en Danlando. Grafike kaj teknike aranĝis la enhavon Josip Pleadin en Kroatio. La okazintaĵoj en la Esperanto-movado 1976-1987 formas la kvintesencon de la nova eldonaĵo.

Dum la legado miaj pensoj flugis en la pasintecon. La unuan fojon mi sekvis la festparoladon de Ivo Lapenna en Bruselo 1960. Ĝia ĉeftemo estis internacia humanismo. Poste mi povis plurfoje ripete tralegi ĝin en la verko Elektitaj Paroladoj kaj Prelegoj (1966). Tre grava fonto por mi estas krome Memorlibro pri la Zamenhof-jaro (1960), kiun redaktis prof. d-ro Ivo Lapenna.

Unika kaj neforgesebla estis la prelegvojaĝo de Ivo Lapenna printempe 1971 en finnaj universitatoj. Kiel liaj interpretisto kaj sekretario mi tre proksime povis sekvi tre fekundan kaj sukcesan agadon de nia ŝatata kaj prestiĝa gasto. Liaj ĉarmaj bonhumoro kaj afableco konkere venkis kaj kaptis ĉiujn partoprenantojn de la aranĝoj. Tre tikla tiutempe estis la prelego pri Internacijuraj problemoj de spacveturado. Ĵurnalistoj ne emis ĉesi siajn demandojn pri la temo en la gazetaraj konferencoj.

Tiuj agrablaj spertoj instigis min esplorfosi en la giganta verko Esperanto en Perspektivo (1974) kun 844 paĝoj. Sekvis Eseoj memore al Ivo Lapenna redaktita de Carlo Minnaja. Ni konas la meritojn de nia klarvida kaj vojmontra spirita gigantulo kaj kreinto de moderna UEA. Nun ni havas la dokumenton ED je nia dispono. Indas detale trastudi la enhavon. Konata eldiro substrekas la fakton Audiatur et altera pars. Multajn okazintaĵojn oni puŝis en ombron. Tial ni devas esti kontentaj, ke Birthe Lapenna kribris en la tagan lumon multajn al granda publiko nekonatajn aferojn. La stilo kaj voĉo de nia longtempa movada ĉefo estas kvazaŭ palpeble kapteblaj sur la paĝoj de la postmorte eldonita grava 221-paĝa dokumento.

Indas mencii, ke la arkivo de prof. d-ro Ivo Lapenna estas nun deponita en la Dana Ŝtata Arkivo en la koro de Kopenhago. Oni povas konstati, ke la verko de Ivo Lapenna parolas per si mem kaj estas avide studata ne nur nun sed ankaŭ – kaj tutcerte en la estonteco.

Kiam mi gratulas al Birthe Lapenna kaj Josip Pleadin pro iliaj bone plenumita valora laboro, estas necese substreki, ke legontoj de Esploro kaj Dokumentado trovos surprizajn aferojn, por multaj nekonatajn. Legado similas vojaĝon de esploraj veturistoj. Plej plaĉa maniero estas mem trankvile digesti la enhavon. Sincera voko venas jen: ek en la aventuron!

Jorma Ahomäki
decembre 2014

El la elsendo 23.01.2015. Legas Jorma

Vizitinda Pollando: La Cisterciana Abatejo en Lubiąż

La cist­ercianan abatejon en Lubiąż [lubjonĵ] en la sudokcidenta Pollando ni menciis antaŭnelonge, kiel unu el la objektoj troviĝanaj sur la plej nova listo de la t.n. 7 novaj mirlokoj de Pollando. Hodiaŭ ni proponas konatiĝi iom pli proksime kun ĉi tiu plej granda cisterciana abatejo en la mondo, kiu kiel la religia objekto lokiĝas en Eŭropo tuj post la palaca-klostra komplekso Eskurial en Hispanio.

La klostran komplekson konsistigas: Baziliko de la Ĉielpreno de la Plej Sankta Maria Virgulino el la 14-a jarcento, konstruig­ita super la restaĵoj de la romanika preĝejo kun sama nomo el la 12-a jarcento; klostro, la abata palaco el la 17/18-a jarcentoj, helpa preĝejo de sankta Jakobo kaj mastrumaj konstruaĵoj. Notindas, ke en la kripto super la gotika baziliko troviĝas tomboj de 6 Piast-dinastiaj regantoj el la periodo de la 13-a ĝis la 15-a jarcentoj. Troviĝas tie ankaŭ mumioj de la cist­ercianaj abatoj kaj monakoj; en bona stato konserviĝis nur 98.

Origine kreiĝis tie la benedektiktana klostro kaj ĝuste bend­ediktanoj  konstruis la preĝejon de sankta Jakobo. Post kiam ili  forlasis la lokon la unuan fojon en Silezio aperis ĉi tie cist­ercianoj, kiujn venigis princo Bolesław Wysoki [bolesŭav visoki], Boleslao la Alta. En la daŭro de la jarcentoj klostro plu­konstruiĝis. En la mezepoko ĝi rolis kiel grava kultur­centro. Kreiĝis tie multaj signifaj 12-jarcentaj verkoj, kiel Kroniko de la Polaj Princoj, La Jarlibroj de Lubiąż aŭ Katalogo de la Vroclavaj Episkopoj.

Komence de la 15-a jarcento dum militoj de religi­reformemuloj de Jan Hus la klostro kaj la preĝejoj estis bruligitaj. Fine de la sama jarcento pro konflikto inter polaj kaj germanaj monakoj ili ĉiuj estis forigitaj kaj la klostraj konstruaĵoj transiris en la laikajn manojn. Sed jam 6 jarojn poste monakoj revenis renovigante ĝisfunde la klostron kaj fortikig­ante la klostran komplekson. Sed laŭvicaj batoj venis relative rapide dum la Reformacio, sekve dum la 30-jara milito, kiam oni forrabis bibliotekon kaj arkivaĵojn. La militfino kaj reformo de abato Arnold Freiberg inaŭguris en 1649 grandan renovigadon en la baroka stilo, al kio grave konstribuis la avana barokstila pentristo de la regiono Michał Willmann. La sekvaj kvar abatoj gvidis laborojn ĉefe pri reprezentaj konstruaĵoj. La plej grava estis konstruita en la periodo 1681-1699 monumenteca abata palaco enhavanta pli ol 300 salonojn riĉe ekipitajn. Ne multe malpli grava estis la barokstila rearanĝo de la preĝejo de la Ĉielpreno de la Plej Sankta Maria Virgulino. Prave do la abatejo ĝuis la epiteton “perlo de la silezia baroko”, kaj tiel ankaŭ nun ĝi estis difinata post la restaŭraj laboroj en la lastaj jaro. Revenante al historio direndas, ke la apogea periodo de la klostro­brilo finiĝas en la 1-a duono de la 18-a jarcento, kiam ĉi tiujn terenojn konkeris prusoj. En 1810 prusa reĝo likvidis la cistercianan ordenon alporprigante ĝiajn posedaĵojn kaj riĉaĵojn. Tiam oni detruis multajn valoraĵojn, malaperis la biblioteko kaj en la klostro estis aranĝita hospitalo. Kiel oni supozas, dum la 2-a mondmilito en la klostraj keloj germanoj en­labrigante malliberigitojn funkciigis la produktadon de vic­elementoj por la raketoj V1 kaj V2. La  malliberigatajn sur la tereno de la klostro en la jaroj 1942-43 civitanojn de Luksemburgo omaĝas la dulingva tabulo. En 1945 la ruinigadon de la klostro fin­efektivigis rusoj. Serĉante trezorojn ili frakasis ĉerkojn de la Piast-dinstiaj regantoj. Malaperis kronoj, sceptroj kaj glavoj.   La troviĝantaj tie mumioj estis detruitaj kaj ĥaose disĵetitaj surplanke tiel,  ke el inter ili oni sukcesis identigi nur tiun de la pentrista majstro Willmann. Rusaj trupoj garnizonis en Lubiąż ĝis 1948, poste troviĝis tie psikiatria hospitalo por ruĝarmeanoj. Ekde 1950 en la klostraj ejoj estis staplataj libroj kaj muzeaj kolektoj.

Preskaŭ ekde jarcent­kvarono (1989) en Lubiąż daŭras  restaŭraj laboroj de la klostra komplekso, dank’ al la Fondaĵo Lubiąż kiu transprenis la tutan konstruaĵon. Ekde 1994 komenciĝis kompleksa renovigo de la abateja komplekso.  I.a. antaŭ 15 jaroj estis ŝanĝitaj tagmentoj super la tuta komplekso kaj ne temas pri bagatela afero, ĉar ilia surfaco egalas al du kaj duona hektaroj. Por aldone proksimigi la grandecon de la konstruaĵoj menciinda estas la alia fakto, nome la nombro de fenestroj, kiu egalas al 600. Dank’ al tiuj klopodoj kaj efika laboro de la speciala fondaĵo ekde 1996 estas vizitebla impona Princa Salono alta 13,4 metrojn kun la surfaco de pli ol 400 kvadrataj metroj. En la duetaĝa salonego troviĝas i.a. skulptaĵoj de Józef Magoldt, plafono kaj mur­pentraĵoj de Christian Bantum. Nun tiu ĉi salonego opiniata kiel la plej brila ekzemplo de la silezia baroko gastigas elektitajn koncertojn de la Internacia Festivalo Vratislavia Cantans. Sed krome okazas tie multaj aliaj kulturaj eventoj, historiaj spektakloj kaj grupaj vizitadoj de la tuta komplekso dum la tuta jaro. Ili okazas komece de ĉiu plena horo. Kadre de la vizitoj la gastoj rigardas la abatan manĝejon, la princan salonon, la preĝejon de la Plej Sankta Maria Virgulino kaj manĝejon monakan. Lubiąż do meritas viziton des pli, ke ĝi troviĝas nur 54 kilometrojn for de Vroclavo (http://www.fundacjalubiaz.org.pl/galeriaa/).

 El la elsendo 16.01.2015. Legas Barbara

Koninda polo: Jan Długosz

Komence de decembro la pola Sejmo proklamis la 2015-an Jaron kiel Jaron de  la s-ta Johano Paŭlo la 2-a, kiel Jaron de Jan Długosz [dŭgoŝ] kaj kiel Jaron de la Pola Teatro. Hodiaŭ ni volas paroli pri Jan Długosz, kiun polaj parlamentanoj memorigis kiel “elstaran polan historiiston, diplomaton kaj sacerdoton, kiel patron de la pola historiografio kaj heraldiko”.

Jan Długosz blazone Wieniawa naskiĝis antaŭ 600 jaroj la 1-an de decembro 1415 en la loko Brzeźnica [bĵeznica] en mezbonstata nobela familio. Lia patro Jan Długosz el Niedzielsko [njeĝelsko] pro meritoj en la kontraŭ­teŭtona batalo apud Grunwald ricevis la postenon de starosto. Lia filo, Jan Długosz komence lernis en paroĥa lernejo, sekve dum tri jaroj li studis en la Krakova Akademio. Post tio kiel publika notario li aperis en la kortego de la krakova episkopo Zbigniew Oleśnicki. Długosz fariĝis lia konfidenca kunlaboranto, sekretario kaj kanceliero. En tiu periodo li estis nomumita krakova kanoniko kaj post la  morto de episkopo Oleśnicki li restis en la servo de reĝo Kazimiro Jagelonido ekde 1467 fariĝinte edukanto de la reĝaj filoj: Władyslaw [vŭadislav], Kazimierz [kazimieĵ], Jan Olbracht [olbraĉt], Aleksander, Zygmund kaj Fryderyk. Dum oftaj vojaĝoj tra la lando knaboj vekiĝadis frue, portis modestajn vestojn, iliaj manĝoj estis simplaj, samtempe multan tempon ili dediĉis al la lernado. Tiel ilia edukisto pretigis ilin al la malfacila regometio. Kazimiro Jagelonido la elekton de la edukanto de siaj infanoj faris tutkonscie.  Sian internan ŝtat­politikon li apogis sur alianco kun kavaliraro/nobelaro. Jan Długosz el tiu socia tavolo elkreskis. Dank’ al liaj instruoj la reĝaj filoj  bone ekkonis ĝian mentalon. La reĝo cetere aprobe rilatis al la severaj, kavalirecaj edukmetodoj de Długosz, konis ja lian amon de braveco, kavalireco kaj kuraĝo, lian mastrumemon kaj praktikan talenton necesan al la reagntoj. Kazimiro Jagelondio alte taksis ankaŭ sciojn de Jan Długosz, lian profundan konon de la historio de Pollando, liajn talentojn en politikaj kaj diplomatiaj aferoj, kiujn akompanis funda kono de la tuto de la aktuala politika situacio en la tiama Eŭropo.

Jan Długosz  partoprenis multajn diplomatiajn misiojn. En 1449 al Romo, 1467 al Ĉeĥio, 1469  al Hungario, 1478 al Viŝegrado. Proponita de la reĝo Kazimiro Jagelonido je la posteno de arki­episkopo de Lvovo li ne ĝisatendis la papan aprobon, kiu venis jam post lia morto, kiu okazis la 19-an de majo 1480. La korpaj restaĵoj de Jan Długosz komence troviĝantaj en la Wawel-altaĵa katedralo estis transportitaj en la 400-a datreveno de lia morto en la Panteonon de Meritiĝintaj Poloj en la subterejo de la krakova paŭlena preĝejo.

Jan Długosz famiĝis kiel kronikisto kaj historiisto kaj kiel kreinto de unu el la plej elstaraj verkoj de la mezepoka eŭropa historiografio. Temas pri la 12-voluma verko “Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae” (Analoj, alivorte kronikoj de la fama Pola Reĝolando), kiu traktas la historion de Pollando ekde la legendeca pratempo ĝis la 1480-a. Temas pri la plej granda kronikista verko de la 15-a jarcento verkita en Eŭropo latine. Sian  verkon Długosz komencis skribi jam en 1455-a jaro kaj ĝi poste ludis gravan rolon en la eduko de la reĝidoj. Kelkloke ĝi impresas, kvazaŭ ĝi estus verkata ĝuste kun la penso pri ili, ke estontaj regantoj konatiĝante kun la bravagoj aŭ mispaŝoj de siaj antaŭuloj kapablos regi juste.

La analoj longe ne aperis en la pola lingvo, sed por multaj historiistoj servis kaj servas kiel la referenca fonto. Ne nur por historiistoj, ĉar ekzemple baze de ili Henryk Sienkiewicz verkis sian romanon “Teŭtonoj”. Siajn informojn pri tiu ĉi temo Jan Długosz ĉerpis el la fontoj, al kiuj aliron ne havis plimulto de la kronikistoj,  dank’ al siaj multaj kaj diversaj sacerdotaj funkcioj, dank’ al tio, ke estante helpanto de la reĝo li povis konsulti dokumentojn en la reĝa kancelario.   Tutcerte Dlugosz utiligis la originalon de “Konfliktokroniko” dediĉita al batalo kontraŭ la Teutonan Kavaliraron. Li konis ankaŭ kaj prenis en konsiderojn la teŭtonajn raportojn. Se temas pri Grunwald-batalo multajn konojn li ekhavis el rakontoj de la partoprenintaj ĝin kavaliroj. Apartenis al ili kaj la patro kaj la patra onklo de la kronikisto kaj unuavice  kardinalo kaj krakova episkopo Zbigniew Oleśnicki, lia longjara superulo kaj protektanto. La analoj enhavas ankaŭ dokumenton kun unika valoro, kiu estas „Chorographia Regni Poloniae”. Ĝi prezentas detalan priskribon de la teritorio, aparte hidrografio de la polaj teritorioj kaj konfirmas la enormajn geografiajn konojn de la aŭtoro.

Lime de la 19-a kaj 20-a jarcentoj la verko de Jan Długosz estis subigita al akra kritiko, iniciatita de konata slavologo Aleksander Brückner. Aktuale post la rifuzo de lia enorme kritika sinteno, kiun oni ne hezitas nomi kalumnia,  la analojn de Jan Długosz ĉiam pli ofte oni traktas kiel valoran verkon, kiu  sur la kompara grundo meritas pliajn esplorojn. La junaj generacioj de poloj estis kaj daŭre estas nutrataj de legendecaj faktoj el la komenco de la pola ŝtateco, kiujn Długosz transprenis de pli fruaj kronikistoj kaj bunte evoluigis. Jen pri la reĝo Popiel, kiun musoj formanĝis aŭ pri la princino Wanda, kiu preferis morton en Vistulondoj oni edziniĝon al germano.

El la elsendo 09.01.2015. Legas Tomek

Vidinda Pollando: La Panorama Parko de Suwałki

La duan lokon en la plebiscito de la periodaĵo National Geographik Traveler je 7 novaj mirlokoj de Pollando okupis la Panorama Parko de Suwałki [suvaŭki] en la nordorienta Pollando. Kreita en 1976-a jaro ĝi estas  la unua parko establita kun ĉi tiu karaktero.  Ĝia surfaco egalas al 6284 hektaroj. 60 procentojn de ĉi tiu areo okupas la kultiveblaj grundoj, 10 procentojn akvoj, 24 procentojn arbaroj, 4 procentojn marĉaj terenoj, 2 procentojn la ceteraj terenoj.

Grandaj kaj vastaj spacoj reliefe bildigas la riĉan grundo­formon. Sur la tereno de la Parko troviĝas 24 lagoj kun la suma surfaco de unu hektaro. La Parko troviĝas sur la tereno de la tiel nomataj Verdaj Pulmoj de Pollando kaj apartenas al la Eŭropa Ekologia Reto NATURO 2000, kiel Suwalki-rifuĝejo.

Sur ĝia tereno multas vidindaĵoj, kvankam ni parolos nur pri kelkaj. La ĉefa estas sendube la lago Hańcza [hanĉa], la plej profunda ne nur en Pollando, sed ankaŭ sur la tereno de la ebena Eŭropo. Ĝia profundo atingas 108 kaj duonan metrojn, ĝi havas la surfacon de 305 hektaroj kaj la longeco de ĝiaj bordoj egalas al preskaŭ 12 kilometroj. Pli ol 120 milionoj da kubometroj da akvo plenigas profundan post­glaĉeran fluejon, kiun karakterizan ĉeborde alta kaj kruta eskarpo. Unikan karakteron havas la vasta plaĝo de Hańcza kovrita per ŝtonoj kaj la ŝtona bordo de la lago preskaŭ senigita je bordo­plantaro. Aliflanke subakve plantoj karakterizaj por akvoj puraj, diafanaj kaj profundaj formas vastajn herbejojn. La atenton meritas la senvertebra faŭno de la lago.  Pro la unika karaktero de Hańcza jam en 1963 estis tie kreita akvo­-panorama rezervejo „La lago Hańcza”.

Aliaj rezervejoj ligiĝas kun terenoj kovritaj per post­glaĉeraj ŝtonoj. Ekzemple “Głazowisko Bachanowo” [guazovisko baĥanovo], kion eblas traduki kiel ŝtonejo Bachanowo etendiĝas sur fragmento de herbejo kun la surfaco de ĉirkaŭ unu hektaro. Kovras ĝin ĉirkaŭ 10 mil ŝtonoj, kies perimetro varias de  la duona metro ĝis 8 metroj. Temas pri la plej firmaj kaj rezistaj ŝtonoj transportitaj de la skandinavia glaĉero. Alian karakteron havas la rezervejo “Głazowisko Rutka”, kiu sur pli ol 49 hektaroj ekzempligas la tiel nomatan glaĉeran gruzon devenantan de antaŭ 12 mil jaroj.

Inter interesaj lokoj ni menciu ankaŭ la lokon Wiżajny [viĵajni], plej verŝajne unu el la plej malnovaj en ĉi tiu regiono. La urborajtojn ĝi akiris fine de la 16-a jarcento.

Konfirmis ilin reĝo Johano la 3-a Sobieski en 1693, kiam kreiĝis tie starostejo konfidita komence al la magnata gento Radziwiłł. Dum la invado de la svedaj trupoj Wiżajny estis detruita. Post la rekonstruo ĝia brilepoko datiĝas je la 17-a/19-a jarcentoj. En 1870 Wiżajny perdis la urborajtojn. Hodiaŭ konserviĝis sole la arkitektura spacoaranĝo ĉirkaŭ la urboplaco.

Wiżajny havas atrakcian situon sur la altaĵeta pasejo inter la lagoj Wiżajny kaj Wistuć proksime al  la plej granda altaĵo de la tuta Suwałki-regiono, kiu estas Góra Rowelska leviĝanta 298 metrojn super la marnivelo. Tio kreas bonajn kondiĉojn por aktiva turismo same somere kiel ankaŭ vintre.

Wiżajny estas difinita kiel la „pola malvarmo­centro” pro la plej malaltaj mezaj jaraj temperaturoj ekster la montara tereno kaj ankaŭ pro la plej malaltaj temperaturoj de januaro, fine pro la influo de severa kontinenta klimato, kiu kaŭzas longan konserviĝon de la neĝtavoloj.

La komunumo de Wiżajny estas la plej nordoriente situanta parto de Suwałki-distrikto en la Podlaĥia vojevodio. Sur la tereno de pli ol 122 kvadrataj kilometroj en 36 vilagoj loĝas 2900 loĝantoj. La suda parto de la komunumo troviĝas ĝuste kadre de la Panorama Parko de Suwałki.

 El la elsendo 19.12.2014. Legas Tomek

7 novaj Mirlokoj de Pollando 2014

La legantoj de la monatrevuo “National Geographic Traveler” jam la kvaran jaron laŭvice elektis 7 novajn mirlokojn de Pollando. Do la tuta listo enhavas jam  28 vidindaĵojn, el inter kiuj multajn ni jam prezentis en niaj elsendoj. La nunjaran elektadon partoprenis la plej granda nombro de la voĉdonintoj.  115 mil voĉoj – jen la fina rezulto.

La unuan lokon okupis la komplekso OFF Piotrowska en Lodzo (la centra Pollando) – la plurfunkcia centro en la postindustriaj konstruaĵoj. Por ĝi voĉdonis 23 procentoj de la partoprenantoj. OFF Piotrowska estas la plej moda adreso en Lodzo. La butikumado okazas en arta etoso dank’ al kombino de vendejoj kaj servocentroj kun arta agado. En la postfabrikaj ejoj la gastojn atendas 20 restoracioj, rapidmanĝejoj, drinkejoj, sed trovi liberan lokon ne estas facile. OFF Piotrowska logas amase la distremajn lodzanojn, sed ankaŭ turistojn kaj gastojn de la urbo.

15 procentoj de la respond­intoj rekonis kiel mirlokon la Panoraman Parkon de Suwałki en la Podlahia vojevodio – en la orienta Pollando. Temas pri la unua en Pollando Parko, establita jam en 1976, kiu konsideras la panoramajn valorojn. Unu el ĝiaj plej grandaj atrakciaĵoj estas la plej profunda lago en Pollando atinganta 108,5 metroj, la lago Hańcza,  la alia – postglaĉeraj ŝtonejoj.

La trian lokon akris la akvo­receptaklo apud Krakovo  (la suda Pollando) por kiu voĉdonis preskaŭ 15 procentoj de la plebiscit­partoprenintoj. Al Zakrzówek-akvoreceptaklo, kreiĝinta nur en 1990 kaj fariĝinta la ŝatata loko de plonĝistoj logas blankaj rokoj, kelkloke eĉ kelkdekmetraj, speguliĝantaj en la bluo de la akvo. Ĉirkaŭaj herbejoj plenas somere je papiloj. Apenaŭ kredeble estas, ke ĝis Krakovo estas laŭ la rekta linio nur 5 kilometroj.

Salubrajn proprecojn de la aero saturita per kuracaj salakvoj en Inowrocław en la norda Pollando estis rekonita de pli ol 8 procentoj de la voĉdonintoj – tiel la tiea kuracejo akiris la 4-an lokon. La salubran aeron oni akiras dank’ al speciala konstruaĵo el ligno kaj branĉoj de dorna prunuso. Sed la lokon elektas ne sole kuracataoj, ankaŭ ŝatantoj de belaj panoramoj, kiujn eblas admiri de sur panoramejo sur la tegmeno de la aranĝaĵo.

Ĉe la kvina loko ektroviĝas la Pordo de Poznano, Historia Parko, Interaktiva Historia Centro en la urbo, por kiu voĉdonis pli ol 6 procentoj de entuziasmuloj. Historio estas tie prezentata en moderna maniero pere de elektronikaj bildigoj, filmoj kaj instalaĵoj.

Pli ol 5 procentojn de la partoprenantoj de la nunjara eldono de la konkurso pri la 7 novaj mirlokoj en Pollando montris al la cisterciana klostro en Lubiąż en la  suda Pollando la plej granda cisterciana abatejo en la tuta mondo.  Temas pri la  brila artverko de la silezia baroko, de la nula klaso. Ĝia origino radikas en la 12-a jarcento. En ĝiaj subterejoj eternan ripozon trovis eĉ 6 regantoj el la unua pola Piast-dinastio.

Al Działdowo en la norda Pollando oni invitas ĉiujn, kiuj ŝatas viziti la tiean Muzeon de la Teŭtona Ŝtato. Preskaŭ 5 procentoj de la nunjaraj partoprenantoj de la Plebiscito de la monatrevuo “National Geographic Traveler” rekonis ĝin la mirloko de Pollando 2014. La Muzeo de la Teŭtona Ŝtato okupis la 7-an lokon en la nunjara rangolisto. Admiras ĝin ne nur infanoj, sed ankaŭ plenkreskuloj, kiuj en moderna maniero konatiĝas kun la historio de la kavaliraj ordenoj, unuavice la teŭtona ekde ĝia origino ĝis nun. Lakone eblas diri malnova historio en moderna vespero.

El la elsendo 12.12.2014. Legas Tomek

La lasta pola reĝo Stanisław August Poniatowski – perdo de suvereneco – p.2

Stanisław August komencis la regadon per entrepreno de novumaj agadoj por rekonstrui la malnov­iĝintajn ŝtatajn instituciojn, kio ne renkontis aprobon de la nobelaro. Ĝi establis konfederacion en Bar en 1768 kontraŭ la dominan intervenadon de Rusujo en la polajn aferojn kun la celo konservi la ĝistiaman reĝimon. Batalojn flanke de konfederacio partoprenis 100 mil homoj, la perdoj taksitaj de la reĝo egalis al 60 mil. Post ĝia falo al Siberio estis ekzilitaj pli ol 14 mil konfederaci­anoj, la ceteraj estis trude enkorpigitaj en la rusan armeon. La precizan nombron de la polaj viktimoj ne eblas difini. La propagando de najbaraj landoj utiligis la konfederacion kiel unu el la pretekstoj por la 1-a dispartigo de Pollando 1772, sed verdire la decido pri la dispartigo estis alprenita en Petersburgo jam meze de 1771.

La povo de Stanisław August estis signife limigita kaj subigita al la kontrolo de la dispartig­intaj: Rusio, Aŭstrio, Prusio. Ankoraŭ dum la regado de Stanisław August en 1791 estis proklamita de la 4-jara Sejmo la 3-Maja Konstitucio, kiu signis, ke Pollano suriris la vojon de progreso kaj reformoj. La unua en Eŭropo, kaj la dua en la mondo post la usona, Konstitucio forigis la nobelan privilegion “liberum veto” kaj proklamis la heredan dinastion en Pollando. Estis establita nova registaro kun vastaj kompetentoj kaj laŭleĝe okazis egaligo de riĉaj burĝoj kun la nobelaro. Kamparanoj transiris sub la protekton de la ŝtato.

Tamen jam en majo 1792 en interkonsento kun la carino Katrina estis verkita akto de konfederacio de Targowica. Ĝi rekonis, ke  la reformoj de la 4-jara Sejmo  endanĝerigas liberecon. Targowica-perfiduloj alvokis helpon de rusaj trupoj, kiujn poloj komence rebatis. Sed tiam Stanislaw August aliĝis al Targowica-konfederacio. Sekve de tio komenciĝis la 2-a dispartigo. La alianciĝo de la reĝo kun Targowica-ribeluloj  definitive subfosis la reĝan pozicion en la okuloj de la nacio. Defende por la Respubliko eksplodis Kościuszko-insurekcio. Kaŭzis ĝin minaco de laŭvica divido de la lando troviĝanta sub la regado de Targowica-perfiduloj, sed fakte jam sub la rusa okupacio. La lasta batalo de la 7-monata insurekcio okazis defende por Varsovio la 4-an de novembro 1794. Post la supervenko de la insurgenta rezisto laŭ orodono de Suworow dum kelkhora hombuĉado rusoj formurdis 20 mil civilulojn de la dekstra­borda Varsovio. Post dek kelkaj tagoj la insurekcio falis, malliberigitaj estis la gvidantoj de la insurekcio, al la Siberio estis ekzilitaj 12 mil insugentoj. La likviditaj reĝaj kaj privataj bienoj kaj havaĵoj trafis en la manojn de caraj oficistoj.  Post la falo de Kościuszko-insurekcio okazis la 3-a dispartigo. Rusio, Prusio kaj Aŭstrio disdivdis inter si la restintajn polajn teritoriojn.  Pollando malaperis de sur la mapo de Eŭropo por 126-jara periodo. Stanisław August Poniatowski forlasis Varsovion kaj en asisto de rusaj dragonoj direktiĝis al Grodno. Tie li abdikis, sed la carino certigis al li salajron. Post ŝia morto li povis ekloĝi en la Marmora Palaco en Peterburgo. Tie li mortis en 1798 kaj estis entombigita en la tiea preĝejo de sankta Katarina. En 1938 Sovetunio liajn korpo­restaĵojn transdonis al poloj, kiuj metis ĝin en lia naskiĝloko en Wołczyn (postmilite en Belorusio), kie ili troviĝis ĝis 1988. Post tiu jaro denove ili trafis al Pollando. Finfine ili estis entombigitaj en la kripto de la varsovia arki­katedralo de sankta Johano.

Historio ne ŝatas la demandojn “se”. La 250-a datreveno de la kronceremonio de la lasta pola reĝo tamen proksimigu la historion kaj ĵetu en tiu ĉi kunteksto la lumon al la hodiaŭa Pollando.

El la elsendo 28.11.2014. Legas Barbara

La lasta pola reĝo Stanisław August Poniatowski – perdo de suvereneco – p.1

Kiam komence de septembro 2014 pasis la 250-a datreveno de la elekto de la lasta pola reĝo, Stanisław August Poniatowski, apenaŭ tiu ĉi fakto estis rimarkita. Samtage pasis la 219-a datreveno de lia abdiko. La 25-an de novembro pasas la 250-jariĝo de lia kron­ceremonio, kiun ni decidas uzi por proksimigi la reganton, kiu de unuj estas ŝarĝita per respondeco pro la dispartigoj de Pollando kaj la perdo de suvereneco, de aliaj kiel persono senefike batalanta por reformoj.

Preskaŭ ĉiu meza polo, eĉ ne tro interesiĝanta pri historio kapablas elkalkuli liajn atingaĵojn i.a. lian kontribuon al la proklamo de la 3-Maja Konstitucio. Sed la instru­programoj – aparte en la postmilita periodo – glorigis lin aparte kiel homon grave merit­iĝintan por la evoluo de la pola kulturo kaj scienco. Ĉiu polo scias pri la organizataj de Stanisław August Poniatowski ekde 1770 ĵaŭdaj tagmanĝoj, regule okazantaj jen  en la varsovia Reĝa Kastelo,  jen – somere –  en la varsovia Łazienki-Palaco. La renkontiĝ­antaj dum ili pentristoj, skulptistoj, poetoj, literaturistoj diskutis  pri la temoj ligitaj kun la scienco, arto kaj literaturaj verkoj. La nomoj de la  invitatoj, vaste rekonataj homoj kiel Ignacy Krasicki, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Marcello Bacciarelli, Franciszek Bohomolec, Adam Naruszewicz estas konataj al ĉiu polo. La oficiala periodaĵo de tiuj renkontoj aperanta ĝis 1777 glorigis la reĝon kiel mecenaton de kulturo kaj arto popularig­ante la ideojn de la Kleriga Epoko. Krom tiu ĉi periodaĵo dank’ al lia subteno kaj iniciato aperis krome regule en la jaroj 1765-85 la revuo Monitor establita de Franciszek Bohomolec kaj Ignacy Krasicki. Monitor traktis multajn aktualajn kaj variajn temojn pere de eseoj, raportoj, leteroj al la redakcio, artikoloj kaj felietonoj. Ĝiaj redaktoroj kritikis la konservemon de la pola nobelaro, plendis por transformiĝoj en la spirito de la Kleriga Epoko cele plibonigon de kutimoj, moralo kaj konduto socia. Hont­makulata estis i.a. drinkemo, klaĉemo, pigreco, flatemo kaj religia obstino. Monitor publikigis ne sole verkojn de la plej elstaraj 18-jarcentaj polaj poetoj, sed ankaŭ tradukojn de eksterlandaj verkistoj.  En 1765 la reĝo establis la Kavaliran Lernejon, kies himno verkita por la poeziaĵo de Ignacy Krasicki reliefigis kaj proksimigis la ideon de la vorto Patrujo. La lernejo destinita por ne tre bonstata nobela junularo estis preparanta ĝin al la militistaj kaj civilaj taskoj. Lastrilate estis instruata en ĝi ekonomiko, juro, historio, geografio, lingvoj. Kiel interesan informon  ni aldonu, ke la francan lingvon instruis en ĝi la patro de Frederiko Chopin, Mikołaj. Sed junuloj lernis ankaŭ rajdadon, skermadon, dancon kaj muzikon. Dank’ al la monrimedoj el la reĝa kaso kaj el la buĝeto de la Pola Reĝolando ĉiujare diplom­itiĝis en ĝi 200 kadetoj. Tamen laŭ la reĝa konfeso al la brita diplomato James Harris el 1784, la Kavaliran Lernejon li establis por liveri la oficiran kadron al…   rusoj. En 1773 kreiĝis la menciita pli frue Komisiono por la Nacia Eduko, la unua en la mondo centra institucio okupiĝanta pri edukado transpren­inte tiam instruistojn kaj konstruaĵojn post la likviditaj jezuitaj lernejoj. Samjare kreiĝis Societo por la Elementaj Libroj, t.e. lernolibroj.

En la  epoko de Stanisław August Poniatowski Varsovio riĉiĝis je novaj konstruaĵoj kaj institucioj. Dominik Merlini ali­konstruis Ujazdów-Kastelon, li transformis la internojn de la Reĝa Kastelo al­konstruinte al ĝi bibliotekon. Lia plej fama verko estas tamen la palaca komplekso en Łazienki-Parko, kiun la reĝo traktis kiel sian someran rezidejon. En 1765 la reĝo establis Nacian Teatron, kiu komence signifis nur aktoran grupon, sed kiu en 1779 ricevis apartan konstruaĵon.

Stanisław August Poniatowski estis la lasta elektita reĝo de Pollando en la periodo 1764-1794. Pri lia elekto decidis subteno de la magnata Czartoryski-familio kaj la forto de la carino Katarina, kies amoranto li fariĝis dum li estis privata sekretario de la brita ambasadoro Charles Hanbury Williams en Peterburgo. Jam tiam Katarina promesis al li sian estontan subtenon por atingi la polan kronon. Jam kiel carino ŝi multe interesiĝis pri tio, ke la reĝo de Pollando estu utila por la rusaj interesoj. Lia elekto kostis ŝin duonan milionon da rubloj por subaĉeti deputitojn kaj por akompana militista operaco. La 7-an de septembro 1764 en la ĉeesto de rusaj trupoj, 5584 elektantoj Stanisław August, blazone Ciolek estis elektita reĝo. La kronceremonio okazis la 25-an de novembro, kiun tagon patronas sankta Katarina. Tiel la nova pola reĝo manifestis sian korligiĝon al la carino.

El la elsendo 21.11.2014. Legas Barbara

Vizitinda Pollando: Ligna preĝejo en Ćwiklice

Ćwiklice [cviklice], la vilaĝo en la sud-okcidenta Pollando povas fieri pri longa historio, ĉar la unua mencio pri ĝi devenas el la 1326-a jaro. La plej novaj arkeologiaj esploroj konfirmis, ke en la 14-a jarcento troviĝis ĉi tie malgranda nobela defendburgo. En la 19-jarcenta verko pri la nomoj de la sileziaj loĝlokoj la nomo Ćwikilice estas kalkulita kiel la plej malnova. Laŭ germana lingvisto Heinrich Adam ĝi deriviĝas de la pola vorto „ćwikła” [cvikŭa], kiu signifas ruĝan beton kun kreno, ĝis hodiaŭ popularan aldonaĵon al viando kaj viand­galeterio.

Tamen ne la nomo logas nin ĉi tien, sed la loka ligna preĝejo, en kiu en la ĵusaj tagoj finiĝis la plimulto de la konservistaj kaj renovigaj laboroj post la inunda ruiniĝo antaŭ kvar jaroj.

La preĝejo de sankta Marcin (sankta Marteno) estas unu el la plej valoraj kaj plej malnovaj ĉi-specaj objektoj en la regiono. Dum la restaŭraj laboroj evidentiĝis, ke ĝi estas 100 jarojn malpli nova ol supozite kaj estis fin­konstruita en la 1466-a jaro. Konfirmis tion dendrologia ekspertizo de specialisto pri religia arkitekturo, dank’ al kio estis identigita la aĝo de la lastaj lignotrunkoj uzitaj por la konstruado. La preĝejo havas fundamentojn el la kverka ligno; por ĝiaj muroj kaj tegment­skeleto oni uzis lignon abian. La tuta konstru­procezo daŭris tri jarojn. Ĝi estis origine konstruita kiel gotika preĝejo, tamen dum la jarcentoj okazis en ĝia arkitekturo multaj ŝanĝoj. En la 18-a jarcento ĝi estis alikontruita, la ŝanĝoj el la limo de la 19-a kaj la 20-a jarcentoj damaĝis la originan formon.

Okaze de la kvarjaraj laboroj oni malkovris en la preĝejo de sankta Marteno subaltarajn kriptojn kun la restaĵoj de 13 personoj kaj nekonatajn ĝis tiam polikromi­aĵojn. Laŭ la surkribo sur la ŝtontabulo kovranta la eniron al unu el ili rezultas, ke inter la sepultitaj tie personoj estas la mortinta la 27-an de decembro 1670 juĝisto kaj reganto de Pszczyna [pŝĉina] Mikołaj Kozłowski [mikoŭaj kozŭovski], la posedanto de Ćwikilice. En alia kripto estis retrovita i.a. la korpo­restaĵoj de  Wacław [vacŭav] Zborowski, alia posedanto de Ćwikilce.

La gviditaj konservistaj laboroj ver­konformigis ne nur la daton de la kreiĝo de ĉi tiu historia objekto. Oni malkovris dum ili nekonatajn ĝis nun fragmentojn de malpli novaj pentrotavoloj. Sur unu el la muroj post malmunto de flankaltaro estis malkovrita fondo­polikromiaĵo sub kiu troviĝis pliaj tavoloj. Analizo de iliaj provaĵoj elmontris i.a. malakiton, malnovan pigmenton aplikatan en la Mezepoko.

Per la pentraĵoj estas kovrita preskaŭ la tuta interno de la preĝejo, la muroj kaj la volbo. Nun oni konstatis, ke la 18-jarcentaj polikromi­aĵoj estas je 50 jaroj malpli novaj kaj devenas el la 1726-a jaro. La lasta malkovro dum la restaŭraj laboroj rilatas al volba polikromi­aĵo el la 1882-a jaro subskribita de pentristo J. Kurda el la loko Żory [ĵori]. En la navo, la centra parto de la volbo, ĝi prezentas scenon pri la krono de la Pej Sankta Maria Virgulino, sub la turo bildigitaj estas instrumentoj de la Pasiono kun la tuko de Veronika.

En la preĝejo troviĝas tri malfrubarokaj altaroj. La ĉefa prezentas pentraĵon de la patrono, sankta Marteno, la aliaj estas dediĉitaj al Dipatrino kaj al la Krucumo. Atentinda estas la 15-jarcenta triptiko kun Dipatrino kaj Jesueto en flankkapelo kaj altareto de sankta Barbara sub la turo.

La fina interesa malkovro rilatas al retrovitaj en la preĝeja turo surskriboj pri la okazigitaj tie renovigaj laboroj. Nun al la datoj el la 1767-a  kaj 1837-a jaroj aldoniĝis tiu el la 2014-a.

Malgraŭ tio, ke la preĝejo de sankta Marteno en la lastaj tagoj estis solene redonita por la religiaj celoj la kredantoj kaj turistoj ankoraŭ povas en ĝi renkonti artkonservistojn. Daŭras la konservado de polikromiaĵoj, kio povas longiĝi ĝis tri jaroj. Turistoj sendube ne mankos, ĉar la preĝejo de sankta Marteno en Ćwiklice  troviĝas ĉe la itinero de la Ligna Arkitekturo de la silezia vojevodio.

El la elsendo 14.11.2014. Legas Barbara

Koninda polo: Janina Lewandowska

La 5-an de marto 1940 la Politika Buroo de la Centra Komitato de la Komunista Partio de Sovetunio alprenis decidon baze de kiu NKWD kelkan tempon poste inaŭguris la hombuĉan kampanjon mortigi pli ol 25 mil polajn oficirojn, policistojn kaj oficistojn, kiuj ekde la 17-a de septembro 1939 ektroviĝis en la soveta mallibereco. La ostaĝoj troviĝis en tri prizontendaroj – Kozielsk, Ostaszków kaj Starobielsk kaj ankaŭ en malliberejoj kreitaj de NKWD sur la terenoj de la nuna Belorusio kaj Ukrainio.

Oni murdis  ilin ĉiujn pafante de malantaŭo kontraŭ iliajn kraniojn, ofte pli frue katenante iliajn manojn per ŝnuro. La viktimoj estis entombigitaj en amastomboj – en Katyń apud Smolensko, Miednoje apud Tvero kaj Piatichatki en la antaŭurboj de Ĥarkovo. La ekzekutoj okazis sekrete. Du jarojn poste en 1942 germanoj hazarde retrovis unu el la amastomboj apud Smolensko en Katyń-arbaro. Inter 4400 ostaĝoj el Kozielsk estis retorvita la korpo de subleŭtenanto piloto Janina Lewandowska. La unusola virino, inter ĉiuj vikimoj.

Junule ŝi revis pri kantista kariero, sed spite tion ŝi fariĝis la militista piloto. La naskiĝinta en 1908-a jaro Janina komencajn vivojarojn pasigis kun la familio en Ĥarkovo, sed baldaŭ ĉiuj translokiĝis al Pollando. En Poznano post la finlerno en gimnazio ŝi komencis studojn en la Muzika Konservatorio, sed pri la artista kariero ŝi devis forgesi. La filino de generalo Józef Dowbor-Muśnicki, observis la testamenton de la patro, en kiu li devontigis siajn infanojn memori pri tio, ke ili estas poloj, ke ili devenas el plur­jarcenta nobla familio, ke memore al la meritoj de la patro, kiu bravbatalis por renaskiĝo de la patrolando ili ne lasos per siaj vivelektoj makuli la familian nomon.

Pri la aviado Janina Lewandowska fasciniĝis jam kiel gimnazian­ino dum la flugdemonstroj organizitaj lige kun la Landa Ĉefekspozicio en Poznano en 1930. Ankaŭ ŝia frato, Olgierd estis piloto, oficiro de la 3-a Aviada Regimento en Poznano. Tre baldaŭ ŝi membriĝis en la Poznana Aeroklubo, en 1933 enirinte ĝian estraron. Ŝi diplom­itiĝis en la Supera Lernejo de Pilotado en Lvovo kaj Dęblin kaj partoprenis diversajn kursojn i.a. pri radiotelegrafio. Ŝi akiris licencojn de aviadila kaj glisila piloto. Krom ĉi-rilataj licencoj ŝi akiris ankaŭ licencon de paraŝutisto. Ŝi estis la unua en Eŭropo virino, kiu saltis kun paraŝuto el la alteco de 5 mil kilometroj.

Tuj antaŭ la militekspolodo en junio 1939 ŝi edziniĝis al sia kolego-piloto Mieczysław Lewandowski. Ilia geedza vivo ne daŭris longe. Du tagojn post la germana atako kontraŭ Pollandon kune kun kolegoj el la Poznana Aeroklubo ŝi anoncis sin al militservo kaj estis la unusola virino-piloto de la polaj armeaj fortoj.  Baldaŭ Janina Lewandowska  estis direktita al militista bazo en Nekla. Post la invado de sovetuniaj trupoj (la 17-an de septembro 1939) venis la ordono tuj piede evakui sin al la sudo de la lando. Dum la evakuado  Janina Lewandowska kaj la ceteraj membroj de la bazo estis malliberigitaj de sovetaj soldatoj. Komence ili estis direktitaj al la militkaptitejo en Ostaszkowo kaj sekve al Kozielsk, kie ili estadis kelkajn monatojn. Janina partoprenis tie la religian vivon de la milito­staĝoj i.a. bakante la eŭkaristiajn kaj kristnaskajn oblatojn. Dum la pri­aŭskultoj de NKWD ŝi prezentis falsajn person­donitaĵojn, kiuj troviĝas en la deporta listo.

En marto 1940 Stalin subskribis la ordonon elmurdi polajn milito­staĝojn. La amasa murdo­kampanjo komenciĝis la 20-an de aprilo 1940. Janina estis pafmortig­ita du tagojn poste en la tago de sia naskiĝ­datreveno. Kiam en 1942 germanoj eksciis pri amasaj tomboj de poloj ili estis konvinkitaj, ke temis sole pri viroj. La retrovo de la virinaj korporestaĵoj  vekis tioman surprizon, ke germanoj timante propagandajn sekvojn de ĉi tiu malkovro la informon pri ŝia korpo kaŝis. En la germana elteriga trupo  troviĝis ankaŭ du poloj. Kiam el Katyń-arbaro estis elportitaj kelkaj kranioj, inter ili troviĝis ankaŭ tiu de Janina Lewandowska. Dum jaroj ĝi estis kaŝtenata kontraŭ NKWD kaj la pola Sekurecservo fare de profesoro Bolesław Popielski, kiu samtempe gvidis identigajn laborojn. Tiun sekreton li malkaŝis antaŭmorte al unu el siaj kunlaborantoj, kiu daŭrigis la identigajn esplorojn. La identigo okazis nur en majo 2005 laŭ la metodo de la tiel nomata super­projekcio. La solena militista entombigo de la korporestaĵoj de Janina Lewandowska okazis en novembro samjare. Dum la Nacia Festo la 9-an de novembro 2005 prezidento Kaczyński avanis Janina Lewandowska kadre de la kampanjo „Katyń – ni memoras,  ni omaĝu la memoron de herooj” ĝis la grado de leŭtenanto.

Nun la figuro de Janina Lewandowska estas unu el la elementoj de la Nacia Katyń-Monumento en la usona Balitmore aŭtorita de Andrzej Pitiński. Zbigniew Wacław Kowalewski dediĉis al ŝi sian beletran  filmon „El ĉielo en la ĉielon”.

El la elsendo 11.11.2014. Legas Maciek

Koninda Pollando: Węsiory

Ĉi-semajne ni invitas vin gesinjoroj al la vilaĝo Węsiory [venŝjori] en la Pomeria Vojevodio, en la norda Pollando. La apuda densa arbaro impresas iom mistere. Ne povas estis aliel, se neniu kun plena certeco scias, kiu kaj kial lasis ĉi tie ŝtonajn cirklojn, formataj la „polan Stonehenge” [stenhendż]. Ĉiukaze la vilaĝon Węsiory apudas la gota tombejo el la 1a – 3a jarcentoj de nia erao. Formas ĝin 20 tombaj terŝutaĵoj kaj ĝis hodiaŭ konserviĝis tri ŝtonaj cirkloj kaj parto de la kvara. La diametro de la plej granda cirklo egalas al 26 metroj kaj formas ĝin ŝtonoj altaj je ĉ. unu kaj duona metroj. Centre de kelkaj troviĝas la ŝtonaj steleoj. La tombaj terŝutaĵoj ĉe la fundamento havas la diametron de 4 ĝis 16 metroj kaj kelkloke ankaŭ surpinte ŝtonajn steleojn. La tombejo situanta sur forte faldita moreno estas konata ekde 1939,  kiam amatora etnografo publikigis artikolon pri legendoj kaj popolaj rakontoj kun ĝi ligitaj. Postmilite en la 50-aj jaroj okazis tie la unuaj arkeologiaj esploroj.

La plej malnova dokumentita mencio pri Węsiory, en kiu estas nun vizitebla arkeologia rezervejo devenas el 1403. Sed la ŝtona komplekso etendiĝanta ene  de  la pina arbaro estas multe malpli nova. Laŭ pluraj historiaj fontoj gotoj jam en la komenco de nia erao entreprenis vojaĝojn el la Skandinavia Duoninsulo kaj baltaj insuloj kaj atinginte la polajn nun terenojn setliĝis en la regiono de la nuna Kaŝubio en Pomerio. Poste ili direktiĝis al la sud-oriento atinginte eĉ la Nigran Maron. La celo de ilia vagado estis la mita Lando Oium, ilia Promesita Tero. Post la dividiĝo je ostrogotoj kaj visigotoj ili entreprenis laŭvican konkeron de Eŭropon atinginte eĉ la atlantikan marbordon de la hodiaŭa Hispanio, kaŭzinte falon de la Romia Imperio kaj kreante novan historion de Eŭropo. La vojon de gotoj kaj gepidoj signas la ŝtonaj cirkloj kaj tombaj terŝutaĵoj.

Ni revenu al la pola marbordo, kie sian novan patrolandon ili difiis kiel Novan Gotujon. Plej verŝajne temas pri la hodiaŭa Pomerio, kie gotoj vivis dum ĉ. 250 jaroj. Kun ilia vivo ni konatiĝas dank’ al arkeologiaj malkovroj en multaj regionoj de Pollando. La unuajn en Węsiory faris sciencistoj el la Lodza Universitato. Tiam estis malkovritaj 110 individuaj tomboj kun bonege konserviĝ­intaj ornamaĵoj kaj juvelaro. Tre multajn el ili  eblas rigardi kune kun ĉiutagaj hejm­instrumentoj en la Arkeologia Muzeo de Gdansko. Simila juvelaro kaj instrumentoj de la ĉiutaga uzo estas rigardeblaj en la hispana Toledo, kien gotoj – kiel menciite – ankaŭ atingis. Na malpli interesaj estas tombaj terŝutaĵoj, sub kiuj divers­profunde estis retrovitaj homaj korporestaĵoj en la cindra kaj la skeleta formoj. Dum la esploroj sciencistoj retrovis ankaŭ la menciitajn4 ŝtonajn cirklojn, kvankam ili ne estas la unusolaj en la norda Pollando. Ili estas sendube la plej interesaj  objektoj. Similaj aperas ankaŭ plurloke en Norvegio, en la norda kaj nord-okcidenta Maklenburgio (Germanio) kaj en la pola Orienta Pomerio kaj Mazurio. Ĉu ili devenas el la sama periodo kiel tombo­ŝutaĵoj? Ne mankas kontestaj voĉoj. Kelkaj asertas eĉ, ke ili estas multe malpli novaj kaj devenas el la megalita epoko. Se tio ver­konformiĝus ili havus de 5 ĝis 10 mil jarojn. Laŭ alies opinioj tio povas esti iama astronomia observejo, en kiu estis difinata tempo de la semado kaj rikolto. Alia teorio sugestas, ke temis pri loko de renkontiĝoj de la triba senjoraro, kiu en la ĉeesto de la mortintaj antaŭuloj solvadis gravajn problemojn kaj alprenadis strategiajn decidojn. Laŭ Erich von Daeniken temas pri restaĵo de granda kosma surterejo de antaŭ kelkaj mil jaroj. La pola sciencisto kaj esploristo de tiuepoka kulturo Ryszard Wołągiewicz baze de skand­inaviaj legendoj kaj mitoj kaj baze de la analizo de ilia kostruo li konkludas, ke temas pri loko de mitingoj kaj triba juĝado. La sporade aperantaj ene de la ŝtonaj cirkloj tomboj liaopinie estis lokitaj jam post kiam oni ĉesis utiligi la cirklojn kiel kunveno­lokojn.

Lige kun la ŝtonaj cirkloj kreiĝis multaj legendoj kaj mitoj pri la aparta povo kaj magio de ĉi tiuj lokoj. Kaŝuboj ĝis hodiaŭ ne eniras la cirklojn nek metas piedojn sur la ŝtonoj kredante, ke tio povus alporti malbonŝancon. Cetere konsilo legebla al ĉiuj atentigas, ke oni ne forportu ŝtonojn de sur la loko, ĉar onidire tio alportas malfeliĉon. Informojn pri la magia povo de la loko, pri ĝia saniga efiko disvastigas hobiuloj kaj amatoraj esploristoj. Ne mirige do, ke ĉiujare Węsiory estas amase vizitata de sci­volemuloj.

El la elsendo 07.11.2014. Legas Barbara