Pola RetRadio

nia komuna lingvomedio

Felietonoj

Koninda polo – d-ro Seweryn Gałęzowski

La 25-an de januaro pasis la 200-a naskiĝdatreveno de Seweryn Gałęzowski talenta pola kirurgo, sciencisto. Konsiderata kiel elstara pola elmigra aktivulo post la falo de la kontraŭcara Novembra Insurekcio sendube li povas interesi unuavice polojn aŭ interesiĝantojn pri pola historio. Sed iu aparta epizodo en lia biografio inklinis nin doni kelkan atenton al lia interesa figuro en nia hodiaŭa felietono. La deriviĝanta el la pola nobela familio Seweryn Gałęzowski en 1824 diplomitiĝis pri medicino, kirurgio kaj akuŝa arto en la Vilna Universitato baze de la disertacio „De variola mitigata”. Baldaŭ poste li fariĝis asistanto en ĝia Ĥirurgia Kliniko, kaj vicrektoro. Kelkaj sukcesaj kuracprocedoj alportis al li famon de talenta kirurgo. La plej sensacia estis la kazo kuraci blindecon sekve de la ekstrakto de la putriĝinta dento. Pliaj kuracistaj sukcesoj fruktis per la kruco de s-ta Vladimiro, atribuita de la militista gubernatoro de la Pola Reĝolando, Konstanty. La nomumon por la kirurgia katedro en Varsovio d-ro Gałęzowski tamen ne akceptis. Malgraŭ tio en 1828 la fakultata konsilio direktis lin profundigi kirurgiajn studojn kaj konatiĝi kun la organizo de klinikoj en Germanio, Britio, Francio kaj Italio. Eksciinte en Napolo pri la eksplodo de la kontraŭcara Novembra Insurekcio Sewryn Gałęziowski revenis al la lando fariĝinte konfidoplena kunlaboranto de la insurgenta Nacia Registaro. Lia tasko estis la gvidado de la milita hospitalo en Varsovio. Pro la protekto super la vunditoj li ricevis la Oran Krucon Virtuti Militari. Post la falo de la insurekcio d-ro Gałęzowski forveturis al Berlino kaj Getingo fariĝante intima kunlaboranto de Karl Ferdinand Graefe kaj Philipp Franz Walther, publikigante artikolojn en la redaktata de ili „Revuo de Kirurgio kaj Oftomatologio”. Tamen persekutsekvata de rusaj spionoj serĉantaj ĉe li la akton de sentronigo de la rusa caro kiel la kapo de la Pola Reĝolando li en 1834 forveturis al Meksikio. Tie li transprenis la postenon de kuracisto en la gvidata de germanoj minejo de arĝento en Angangueo. Du jarojn poste li translokiĝis al la urbo Meksiko, fariĝante la kunestablinto de la loka universitato kaj ĝia kuracista fakultato. En Meksiko d-ro Seweryn Gałęzowski gvidis ĝuantan grandan estimon privatan kuracistan praktikon. Malgraŭ tio du tagojn semajne li destinadis al la senpaga kuracado de la povra indiana loĝantaro. Kelkfoje li miris, ke en la lando de daŭraj konfliktoj kaj ne kaŝeblaj banditekscesoj neniam li estis atakita. Evidentiĝis, ke la loka loĝantaro dankeme gardestaris laŭe de liaj vojoj, zoris pri lia havaĵo kaj gastejoj en kiuj li laŭvoje haltis. La sukcesa kuracista praktiko ebligis al d-ro Gałęzowski bonstatiĝi. Li kuracis sukcese ankaŭ i.a. usonajn generalojn havante kun ili rektajn kontaktojn dum la kunsidoj de la Medicina-Kirurgia Akademio en Novjorko. Li eĉ entreprenis klopodojn pri akiro de la usona civitaneco, sed en 1848 je la informoj prirevolucioj en Eŭropo, la t.n. Printempo de la Popoloj li revenis al la malnova kontinento. Li persone maltrafis la revolicieventojn renkontinte tamen en Parizo novajn elmigrintojn en Pollando. Demokrato laŭkonvinke, identiĝanta kun neniu partia frakcio, d-ro Seweryn Gałęzowski lasis la kuracistan praktikon. Siajn zorgojn kaj klopodojn li dediĉis al la pola lernejo Batiniol en Parizo. Li savis ĝin kontraŭ bankroto kaj organizis laŭ nova maniero. D-ro Seweryn Gałęzowski mortis en sia pariza loĝejo la 31-an de marto 1878 kaj eterne ekripozis en la tombjo Père-Lachaise.

El la elsendo 29.01.2021. Lagas Barbara – 5′ 56″

Koninda polo – Kazimierz Michałowski

La nomon Kazimierz Michałowski ni menciis lastatempe en la felietono de nia egiptia aŭskultanto Michał Łabęda pri la malkovro fare de polaj arkeologoj de Hatŝepsut-templo. Hodiaŭ ni dediĉu la atenton al profesoro Kazimierz Michałowski mem, kiu estas la plej elstara pola egiptologo, la antaŭkuriero de nubiologio, la kreinto de la pola skolo de la meditereanea arkeologio. Dank’ al liaj foslaboroj en Egiptio ne eblas dubigi la kontribuon de la pola arkeologio al la monda scienco. Kazimierz Michalowski naskiĝis la 14-an de decembro 1901 en Tarnopol. Finlerninte en la tiea gimnazio en 1918 li daŭrigis siajn studojn en la Universitato de Jan Kazimierz en Lvovo en la fakultato pri klasika arkeologio kaj arthistorio. Siajn konojn li vastigis en Berlino, Hajdelbergo, Münster, Parizo, Romo kaj Ateno. En la lvova universitato Kazimierz Michałowski doktoriĝis en 1926 fariĝante docento en la katedro pri Klasika Arkeologio de la Lvova Universitato, 4 jarojn poste en la Varsovia Universitato. Ĉi tie en 1931 li organizis Katedron de la Klasika Arkeologio, kiu en 1955 estis alinomita je la Meditereanea. La unuan fojon Kazimierz Michałowski forveturis al Epiptio en 1934. En la jaroj 1936-39 li iniciatis la partoprenon de polaj arkeologiaj esploroj en Edfu en la suda parto de Egiptio, kiujn li gvidis kun francaj arkeologoj. Dum ĉi tiu ekspedicio estis malkovritaj i.a. objektoj el la periodo de Malnova Ŝtato. Jam en 1937 profesoro Michałowski organizis en la varsovia Nacia Muzeo ekspozicion de la atribuitaj al Pollando historiaj trovaĵoj, kiuj vekis enorman interesiĝon de la pola publiko. La junaĝo de Kazimierz Michałowski pasis en la periodo, kiam Pollando estis regajininta sian suverenecon. En la 1918 li rekrutiĝis en la polaj militistaj servoj. Post la studperiodo li revenis en iliajn vicojn en 1920 por denove daŭrgi la sciencistan karieron, restadante kaj avancante en la polaj rezervaj armeaj fortoj. Post la eksplodo de la 2-a mondmilito profesoro Michałowski kiel oficiro fariĝis ostaĝo en la militkaptitejo en la germana Woldenburg. Tiam estis detruitaj liaj manuskriptoj pri la unuaj foslaboroj, aliflanke tie ĉi li gvidis edukkampanjon por kunostaĝuloj kun seminarioj pri egiptologio kaj arkeologio. Post la milito profesoro Michałowski aktive aliĝis al rekonstruo de la scienca vivo de Pollando restante ĝis la vivofino persono politike senpartia. Ekde 1945 li estis membro de la Varsovia Scienca Societo, unu jaron poste li fariĝis membro de la Pola Akademio de Kapabloj, sekve de la Pola Sciencakademio. En 1956 li organizis Instituton de la Meditereanea Arkeologio de la Pola Sciencakademio, kiun li gvidis ĝis sia emeritiĝo komence de la 70-aj jaroj de la pasinta jarcento. Sed la administraciaj devoj ne forlogis profesoron Kazimierz Michałowski de la arkeologiaj esploroj. En la jaroj 1956-59 li gvidis foslaborojn en Mirmeki sur Kriemo en la loko de la antikva greka kolonio. En 1957 li restarigis la arkeologiajn esplorojn en Egiptio, en Tall al-Atrib, kaj por koordini ĉi tiujn laborojn li alkondukis al kreiĝo en 1960 – sub la aŭspicioj de la egipta registaro – de la Stacio (nun Centro) de la Mieditereanea Arkelogio en Kairo, kiun li gvidis ĝis la vivofino kaj taksis kiel sian vivoverkon. La foslaboroj en Tell al-Atrib daŭris 9 jarojn. En ilia daŭro estis malkovritaj malfruromiaj termoj kaj parte rekonstruita impona teatra konstruaĵo, urba komplekso. Sekve de la laboroj de profesoro Michałowski en la antikva Palmira (Sirio), la Malsupra Egiptio kaj Nubio la egipta registaro entreprenis savkampanjon de sanktejoj minancitaj per priinundo post la elkonstruo de Asuana Digo. En sama periodo profesoro Kazimierz Michałowski gvidis sciencajn esplorojn en Aleksandrio (ĝis 1966), kie i.a. estis rekonstruita fragmento de romia kvartalo. En sekvaj jaroj li gvidis malkonstruon de la nubiaj sanktejoj en Daobod (1961) kaj Abu Simbel (1961-1970) kaj laboris pri la rekonstruo de la tomba sanktejo de la reĝino Hatŝepsut en Deir al-Bahari (1961-64). Veran sensacion vekis inter la eksterlandaj esplorekspedicioj lia malkovro de la tempo de Tutmoso la 3-a el la 15-a jarcento antaŭ Kristo. La kreita de profesoro Michałowski pola skolo de la meditereanea arkeologio – kiun oni traktas kiel modelan – ligas foslaborojn, esplorojn kun konservistaj laboroj. En tiu kunteksto menciindaj estas pluraj aliaj, unikaj laŭ la monda skalo, malkovroj. Profesoro Michałowski i.a. difinis la periodon de la elformiĝo de la kanono de la religia arkitekturo en Egiptio kaj apartigis tute novan sciencbranĉon, kiu estas nubilogio. Ĉi-lasta verko ligiĝas kun lia verŝajne plej fama malkovro, nome la elfoso de la granda kopta katedrado en Farras. La pola sciencista ekspedicio montris al la mondo belegan frukristanan bazilikon, episkopan nekropolon kaj palacon. Profesoro Michałowski malkovris en la baziliko spirrabajn murpentraĵojn el la 8-12 jarcentoj post Kristo, kio ebligis dinfini la kristanigon de Nubio je la 6-a jarcento. Post ĉi tiu malkovro la nomo de profesoro Kazimierz Michałowski fariĝis monde konata kaj li akiris nesubfoseblan famon kaj prestiĝon inter polaj kaj eksterlandaj arkeologoj. Parto de freskoj el Faras formas aktuale apartan, unikan en Eŭropo, artgalerion, en la Nacia Muzeo en Varsovio. Ne eblas mencii en mia felietono ĉiujn honordoktorecajn titolojn kaj prestiĝajn postenojn. Ni limiĝu al mencio, ke li estis i.a. eksperto de la speciala komitato ĉe Unesko por la savado de la sanktejoj en Abu Simbel. La sciencista aktvado de profesoro Michałowski kongruis kun liaj neelĉerpeblaj fizikaj fortoj. Ankoraŭ kiel emerito li estris la Katedron de la Meditereanea Arkeologio ĉe la Varsovia Universitato, li sidis en la prezidumo de la Pola Sciencakademio kaj estis membro de multaj sciencaj societoj kaj scienakademioj en Pollando kaj eksterlande. Ne mencieblaj estas en mallonga felietono ĉiuj verkoj de profesoro Michałowski dediĉitaj al arkelogio kaj egiptologio, ĉiuj distingoj kaj honoromaĝoj. Samtempe profesoro Kazimierz Michałowski senlace kaj daŭre aktivis por popularigado de la meditereanea arkeologio, egiptologio prezentante plurajn prelegojn, gvidante seminariojn. Li asertis, ke sciencistoj kaj esploristoj havas la devon dividi kun la socio rezultojn de siaj laboroj. Al la kutimoj de profesoro Michałowski apartenis kunsidoj antaŭ la komenciĝo de la sciencistaj ekspedicioj, en kiuj ĉiuj partoprenantoj devis pruvi konon de fakulaj scioj pri sia laboro kaj post la fino de foslaboroj komune partopreni la prilaboron de publikaĵo pri la finiĝinta laborsezono. Sed profesoro Michałowski ne estis eburstatua figuro. Al miaj familiaj anekdotoj kalkuliĝas la rakonto de miaj gepatroj, kiuj vizitante la Farras-galerion en la varsovia Nacia Muzeo estis alparolitaj de la profesoro. Li entuziasme eksplikis al ili nuancojn de la malkovro en Farras en la maniero kvazaŭ ili estus la plej gravaj aŭskultantoj de liaj klarigoj.

El la elsendo 15.01.2021. Legas Barbara – 11′ 07″

El la E-Gazetaro_12.01.2021

Rekte antaŭ la Kristnasko atingis la Redakcion du E-periodaĵoj, al kiuj hodiaŭ mi volas doni ioman atenton. Ni komencu de la decembra, kvina numero de „Esperanolehti”. La inaŭguraj vortoj de la prezidanto Tuomo Grundström pensigas la leganton pri la prepozicioj „inter, kontraŭ kaj kun” en la kunteksto de limoj. Liajn ĉi-rilatajn rezonadojn mi konsideras gravaj sojle de la nova jaro, kiu kiel ŝajnas – legante diverslandajn aktualaĵojn – firmigos negativaĵojn ligitajn kun la pandemio. Al pandemio tiukuntekste referencas la aŭtoro mem memorigante: „Limoj inter landoj estas konkretaj. Tion ni dum ĉi tiu jaro 2020 respertis pli konkrete ol plimulto el ni povas memori. Pro la pandemio registaroj strikte limigis internacian trafikon, kaj en multaj ŝtatoj kaj regionan eĉ landan”. Kaj reference al la menciitaj de li limrilataj prepozicioj mi plene konsentas kun lia konkludo: „La ĉelima prepozicio estu ne kontraŭ, sed kun. Trans limo, regiona, nacia, ŝtata, ĉiu ajn, estas io aŭ iu kun kiu ni rilatas. Limoj staras inter ni, kaj interdependeco etendiĝas trans ili. Transpaŝi limojn estas elekti kunecon anstataŭ kontraŭeco. Helpi tion celas nia komunlingva ideo”. La organo de E-Asocio de Finnlando aperigas ĉi-numere ampleksajn fragmentojn de la intervjuo kun Osmo Buller el la reta sezonoj.ru, kiu estis farita okaze de la 70-jariĝo de la eksa Ĝenerala Direktoro de UEA. Sed antaŭ ol Osmo Buller ekspostenis en Roterdamo li komencis sian aktivadon kiel meza esperantisto kaj por ni en E-Redakcio estas ĉiam kortuŝe sekvi lian deklaron, ke al la E-komunumo alkondukis lin kiel radioŝatanton niaj elsendoj de la publika Pola Radio. El la menciita intervjuo multon ni ekscias pri diversaj aspektoj de lia laboro en la CO, sed ankaŭ pri lia ekstermovada politika kaj socia vivo en Finnlando antaŭ kaj post la vivo en Roterdamo. Min, kaj verŝajne multajn aliajn, devas pensigi lia klarvida retrorigardo al momentoj, kiuj kiel kunruliĝantaj ŝtoneroj, alkondukis al la krizo de UEA, en kiu la subtaksado de la CO kaj daŭra malfortigado de ĝi ŝanceligis la forton de la Asocio. Sed Buller ne estas obstina. Li ne kaŝas, ke „pro la pandemio nia kiel ĉiuj aliaj movadoj devis evoluigi virtualajn agadformojn”. Sed samtempe li avertas „Oni tamen ne blindiĝu de ili, ĉar vera sento de kunpartopreno kaj komunumeco kreskas en ĉeestaj renkontiĝoj, kiujn virtualaj surogatoj ne povas anstataŭi”. La citata intervjuo kun Osmo Buller okaze de lia 70-jariĝo en novembro 2020 havas emfazan titolon „Mi ne bezonas penti”. La titolon „Mi fieras pro…. ” mi donus al lia deklaro pri la preferata, ŝatata laboro dum la oficado, kio estis redaktado, kunpensado kun revuredaktoro por la rubriko „Malferme”, „kies ideo – kiel li atentigis malfierinde – lastatempe iel perdiĝis. Tiel ankaŭ pri Gazetaraj Komunikoj, kies lingvon, stilon kaj formon mi ne plu rekonas kiel ion fonditan de mi”. Bedaŭrinde mi devas samopinii kun tiu konstato de Osmo Buller, ke la lingva sinprezento de la GK-oj iĝis forpuŝa, same kiel la nuna lingvouzo de UEA pli ĝenerale”. Sed ne tio estu la fincitaĵo el la intervjuo kun la eksa Ĝenerala Direktoro de UEA. Trankvile filozofiema kaj optimisma estas la konstato: „La vivo iras laŭ unu vojo, kaj mi ne plendas pri la mia. Eĉ se mi spertis en Esperantujo la plej malfeliĉigajn aferojn en mia vivo, mi renkontis vere multe da interesaj kaj bonaj homoj, kiuj pliriĉigis mian vivon. Mi ne bezonas penti”. La revuo de finnaj esperantistoj abundas je multaj gravaj informoj por la komunuma vivo. Mian atenton kaptis la vortoj de tri kantoj en E-vesto – Himno al Patrolando, Kanto de hejmlingvo kaj Ho, mia koro – ĉiuj ludantaj per la korkordoj de amo. Mian korkordon tiklis aldone la omaĝa artikolo honore al Tapio Sormunen, multjara finna aktivulo, kiun antaŭ jaroj mi ofte renkontis okaze de liaj vizitoj en Pollando kaj nia redakcio, pri kiu cetere hodiaŭ ni telefone interŝanĝis rememorojn kun Andreo Pettyn.
Preskaŭ samtempe kun „Esperantolehti” la redakcion atinigis la oktobra numero de „La Revuo Orienta”. La periodaĵo de Japana E-Instituto ĉi foje proksimigas en la rubriko „Esperanto kaj mi” la silueton de honora membro de UEA, konata ĉeha aktivulo, eldonisto Petro Chrdle. Mikaelo Bronstejn felietonas pri „La artoj elvivi en la postsoveta Rusio”, kiu verdire traktas la adaptiĝadon de la sovetunia socio al la realo en malkomponiĝanta ŝtatego, kaj enhavas elementojn komunumajn por aliaj landoj, kiuj sendependiĝis disde la sovetunia protekto. La dankvortoj de SASAKI Teruhiro pro la premio Ossaka-2020 ne nur memorigis mian personan renkontiĝon kun la laŭreato, sed krome liveris multajn konojn pri lia riĉa e-ista aktivado post lia deĵorado kiel la universitata lekcianto. Kortuŝe estis konstati korme, ke ankaŭ li apartenis al la radioaŭskultantoj, inter alie de niaj polaj radioprogramoj. Sed kompreneble al la gratuloj ni aliĝas aparte pro lia traduka laboro de japanaj kaj ĉinaj klasikaĵoj en Esperanton!
De ĉie venas informoj pri la pandemio. Ilin enhavas novaĵoj hokitaj de Okita, konstanta rubrikestro de „la Revuo Orienta”. Ĉi-foje pri la trankviliga korefiko de la supaperigado de la budhismaj sutroj”.

El la elsendo 12.01.2021. Legas Barbara – 7′ 58″

El la E-Gazetaro_27.11.2020

Hodiaŭ en nia trarigardo de la E-periodaĵoj mi koncentriĝu pri tiuj, kiuj aperas unuavice aŭ ekskluzive elektronikavoje. Kiam la lastan fojon mi parolis pri „Esperanto en Azio kaj Oceanio”, la bulteno de UEA-Komisiono pri Azia-Oceania E-Movado tiam ankoraŭ fizike mi tenis ĝin en la manoj. Verdire tiel okazas ankaŭ nun, sed ĉi-foje temas pri la elpreso de ĝia elektronika versio. En ĉi tiun numeron enkondukas „Malferme” kun la vortoj de la provizora redaktanto, Albert Stalin Garrido. Per sia felietono „La nepoj transprenos niajn heredaĵojn, sed ni unue bezonas heredontojn” li elstarigas pozitivaĵojn el la truda – pro pandemio – virtuala esperantumado. Kiel ekzemplon li prezentas la eblecon, ke 14 filipinaj esperantistaj junuloj povis partopreni la retan IJK-on. Kiel TEJO-aktivulo Albert Stalin Garrido tamen sincere konfesas, ke la junulara movado en ĉi tiu modoparto de fortas kaj ŝajne ne retorike li starigas i.a. la demandon en la speco: „Kiujn valorajn lecionojn ni lernis el la sukceso de virtuala agado kaj povos apliki, por ke ni povu trovi la nepojn, kiuj transprenos tion, kion ni komencis”. Kiel provizora redaktanto, Albert Stalin Garrido levas krome la demandon „kiel ni povas plibonigi la informadon ne nur per tiu ĉi bulteno, sed ankaŭ per aliaj kanaloj? Koncerne la unuan parton de la demando ŝajnas sufiĉe konstati, ke la informado tiurilata en la novembra numero de la bulteno estas kontentiga. Pere de enhavoriĉaj raportoj la leganto eksterazia kiel mi ricevas – eble ne kompletan, sed elĉerpan kaj ĝojigan alrigadon al tio, kio okazas en la fora de Eŭropo regiono. La vicsekretario de KAOEM, Ilia Dewi klare, sed lakone kaj sekretaristile informraportas pri la virtuala septembra renkontiĝo de KAOEM-anoj el Japanio, Koreio, Ĉinio, Vjetnamio, Indonezio, Uzbekio, Aŭstralio kaj Novzelando. Ni ekscias krome, ke laŭ la peto de la nuna prezidanto de KAOEM, Atushi Nishinaga la eksa gvidanto Inumaru Fumio memorigis la celon de la komisiona laboro. Temas pri starigo kaj stabiligo de memstaraj movadoj en aziaj kaj oceaniaj landoj, temas pri tio, ke la reciproka kunlaboro devas baziĝi sur komprenemo kaj toleremo pro la fakto, ke Azio kaj Oceanio ampleksas vastan kaj diverskulturan mondoparton. Sed ĉi tiu informraporto estas sole enkonduko al raportoj de reprezentantoj de unopaj landoj. Tre ampleksa kaj detala estas tiu el Filipinoj notinta la 7-jariĝon de Filipina E-Junularo. La jubileo fruktis per datrevena reta festo, trihora prelegserio en aŭgusto malfermita al esperantistoj en la tuta mondo. Ĝi ne elĉepis la aktivadojn, ĉar sammonate filipinaj esperantistoj partoprenis en la Foiro de la filipinaj lingvoj per serio de mallongaj prezentaĵoj al la internacia komunumo. La septembra enkonduka kaj senpega 8-hora kurso „Lingvo por Konektiĝi al la Mondo” fruktis per 33 realaj kursanoj, el inter kiuj eĉ 15 fariĝis novaj asociaj membroj. Sammonate okazis Virtuala Landa Asembleo de Filipina E-Junularo kaj en oktobro oni elektis ĝian estraron. Tiom el Filipinoj. Sekvaj raportoj – pli aŭ malpli ampleksoj – el Vjetnamio, Indonezio, Oceanio, Suda Koreio, Japanio, Irano kaj Barato donas buntan aligardon al la movado en la azia kaj oceania mondregiono. Apartan atenton mi tamen ŝatus doni aparte al la raporto el Irano, en kiu ni legas, ke – mi citu: „la movado en Irano jam montras brilajn atingojn de post la okazigo de la 7-a Irana E-Kongreso (IrEK-7) en aprilo 2020. En la monatoj post la kongreso, Irana E-Asocio (IrEA) iniciatis novajn agadkampojn precipe virtuale, kiuj montriĝis ege efikaj kaj rezultodonaj”. Oni atentigas, ke dank’ al subvencio de Heŝmet Faraĝi, la asocio ricevis la eblecon „realigi multajn planojn por plivigligi la movadon enlande kaj eksterlande en la internacia tereno – precipe per ekuzado de pagita Zoom-konto, kiu havigas senliman utiligadon de ĝi”. La raporto el Irano listigas multajn el la realigitaj jam projektoj celitaj al la esperantista publiko, sed anoncas krome oktobran retan seminaron por la irana publiko kun la prelegoj tradukitaj el Esperanto en la persan. Pri ĝi ni scias ankoraŭ nenion, sed ĵus venis la informo pri la novembra tri-taga retseminario, kunorganizita de Irana E-Asocio celita al iranaj studentoj, kunpartoprenita de e-istaj kompetentuloj, kiu fruktis per 100 studentoj aliĝintaj por la 22-sesia elementa E-kurso. Kompreneble pri ĝi pli amplekse ni esperas legi en laŭvica bulteno de la bulteno de UEA-Komisiono pri Azia-Oceania E-Movado. Mi kaptas la okazon danki al la prezidanto de KAOEM, Atushi Nishinaga pro la sendo de la informoj pri la reta versio de la bulteno. Alian karakteron havas „Ora Ĵurnalo”, magazino por kulturo kaj plezuro de E-Societo de Gotenburgo. Pri ĝia ekzisto ni eksciis de Inga Johansson, kiu apendice sendis al ni la oktobran numeron, sed… sed jam la numero novembra. Interesa kaj varia, stampita de la aparta esprimetoso de ĉiu el la aŭtoroj verkantaj por la „Ora Ĵurnalo”. „Espeporko meditas” de unu el la redaktantoj Siv Burell sprite kondukas al la enhavo de la 33-paĝa numero. Malgraŭ mia vizito en Gotenburgo okaze de la 88-a UK mi ne tuj rekonis unu el la plej malnovaj domoj de la urbo, kiu aperas kovrilpaĝe. Des pli volonte mi legis pri ĝi, kvankam viziti ĝin pro la pandemio certe ne eblos ankoraŭ dum kelka almenaŭ tempo. Do estas iom nostalgie ĉarme legi, ke eblas en ĝi butikumi en malnovstila nutraĵvendejo kaj spekti i.a. vitraĵfaristojn laborantajn k.s. Al historio oni ligas informante pri la tradiciaj en Gotenburgo Gustav-Adolf-tortetoj, omaĝe al la reĝo-fondinto de la urbo, kiujn oni frandas en la datreveno de lia morto. Al la nuntempo ligas interesa informo kiel gotenburganoj batalas kontraŭ la nereagema je publikaj plendoj urba administracio – ja kun ĝia portempa aprobo – metante leterkeston kun plendoj pri la urbo en lokoj malfacile atingeblaj kiel en la urbadoma kanalo. Sed ne temas nur pri iom anekdotecaj aferoj. Ĉu en multaj landoj oni aparte solenis la 24-an de oktobro kiel Tagon de UN-o? El „Ora Ĵunalo” ni ekscias, kiel tio okazis en Gotenburgo en la preĝejo de Brunsnsbo, al kiu datrevena evento kontribuis ankaŭ esperantistoj. Al la esperantista kontribuo al la tago apartenas ankaŭ esperantigo de la balado pri „Blua vaska ĉap’ – mi dirus „Blua UN-bireto” omaĝe al soldatoj, kiuj partoprenas UN-ajn Pacmisiojn ekstelande. Sed Unuiĝintaj Nacioj aperas en la novembra „Ora Ĵurnalo” kiel temo ankaŭ okaze de la Pacpremio 2020. Plaĉas al mi la rememorigo pri Pacpremio Dag Hammarskjöld en 1961 kaj traduko de tri liaj poemoj, el kiuj mi citu nur unu:
„Daŭre demandanta
mi jam estos ĉe la celo,
kie la vivo sonoras –
klara simpla tono
en la silento.”
Eble malmultaj memoras Dag Hammarskjöld, iaman Ĝenerala Sekretario de UN. Mi trovis la rememoron pri li en „Ora Ĵurnalo” atentinda. Pri la memoro kaj ĝia riĉiga rolo interese felietonas Lenke Szasz el Rumanio, dum alitonan nostalgian tonon liveras Harriet Lindskog en sia retrorigarda kontribuo pri flavoranĝaj relbusoj, rolantaj kiel trajnetoj en ŝia infanaĝo. La rememorojn alispecajn dividas ĉi-numere Inga Johansson skribante pri siaj kontaktoj kun Marjrie Boulton kaj citante ŝiajn enskribaĵon el sia gastlibro. En novembra numero „Ora Ĵurnalo” donas la atenton krome al la nuntempe vivanta sveda verkisto Sten Johansson. Jen atentigante pri lia originala romano „Sesdek ok”, jen memorigante lian E-tradukon de la sveda novelo de Hjalmar Söderberg „Hundo sen mastro”. Sed literaturo aperas krome en la formo de la citita poemo de Ludwig Zamenhof „Pluvo” , en „Aŭtunaj hajkoj”, en la kanzontekstoj de „Dek ses tunojn” de Oliver Tzaut kaj de „Liberec’, tradukita de Ĵomart kaj Nataŝa. Aferkerne pri muziko, prefere aparta instrumento „ŝlosila harpo”, interese verkis Lasse Granat. Laŭ la redakcio eblus traduki la instrumentonomon kiel klavviolonon, sed mi mem per gugla tradukilo trovis ĝuste el la sveda en la polan la tradukon „ŝlosila harpo”. Ne ĉiujn legindaĵojn de la „Ora Ĵurnalo” mi menciis, ĉiujn kun intereso mi legis nun rekomendante al vi ĉiuj, gesinjoroj la retan „Ora Ĵurnalon” de E-Societo en Gotenburgo, kiu aperas de tri jaroj. La raporto kun fotoj pri la porokaza pikniko en la loka parko aperas en la numero, kiu jubileokaze memorigas la antaŭajn novembrajn kovrilojn de la periodaĵo. Mi jam kun scivolo atendas la kristaskan numeron. Formetante la novembran numeron de „Ora Ĵurnalo” mi elektis por la adiaŭo unu el la kvar aŭtunaj hajkoj aperintaj en la numero, tiun de Kikaku:
Aŭtuna luno –
Sur mia kana mato
Kuŝas ombro de pino.

El la elsendo 27.11.2020. Legas Barbara – 13′ 13″

Koninda Polo_Edward Jan Habich

Kurioze kaj surprize sonas eĉ por poloj la informoj, ke Limo – la ĉefurbo de Peruo estas urbo, en kiu ĉiupaŝe eblas renkonti spurojn de poleco. Tio estas ne nur stratoj, historiaj konstruaĵoj kaj monumentoj, sed ankaŭ muraloj, t.e. murpentraĵoj. Tiu el 2018 omaĝas la 200-an naskiĝdatrevenon de Ernest Malinowski, dank’ al kiu la lando ricevis fervojon. Ĝi troviĝas proksime de Muzeo de Scienco kaj Tekniko portanta la nomon de Edward Jan Habich kaj estis inaŭgurita laŭ la iniciato de la Nacia Inĝenieria Universitato. Tiun altlernejon establis kaj estis ĝia unua rektoro Edward Jan Habich. Kaj ĝuste Edward Jan Habich estas la heroo de nia hodiaŭa felietono. Li naskiĝis en 1835 en Varsovio en la familio de fiskooficisto de la Pola Reĝolando. La lernadon en la lasta gimnazia klaso ĉesigis la vangofrapo de rusa instruisto, post kio li povis fariĝi sole sacerdoto aŭ lernanto de miliista lernejo. Lia patro direktis lin al Peteburgo, kie en 1954 Edward Jan akiris diplomon de artileria oficiro. Kun la tempofluo li konvinkiĝis, ke ne interesas lin militista kariero en la cara armeo. En 1858 li forveturis al Parizo por studi en la Supera Lernejo de Pontoj kaj Vojoj. En 1863 ne transpreninte ankoraŭ la diplomon li revenis al la lando eksciinte pri la eksplodo de la Januara Insurekcio. Ligita kun la Komitato de la Pola Elmigrintaro Habich ricevis la kolonelan gradon de la insurgentaj trupoj. Post la falo de la insurekcio jam kiel insurgenta komisaro de la Nacia Registaro li ankoraŭ dum kelka tempo kun sindediĉo kaj enorma organiza talento okupiĝis pri la nutraĵprovizoj por saviĝintaj insurgentaj grupoj. Post la definitiva malvenko somere 1964 Habich revenis al Parizo por transpreni la diplomon. Tie li sekve laboris kiel profesoro kaj rektoro de la Supera Pola Lernejo peredukanta multajn talentajn junulojn, kiuj sekve kun sukcesoj estis akirantaj diplomojn de la francaj kaj germanaj altlernejoj. Tiun postenon Edward Jan Habich plenumis ĝis la renkontiĝo kun Ernest Malinowski – genia konstruktoro kaj organizanto de la soci-ekonomia vivo en Peruo, kiu venis al Parizo por serĉi fakulojn por la formiĝanta perua administracio. Ĝuste li sukcesis logi ankaŭ junan polan scienciston por la scienca laboro en Limo. Komence Habich estis la t.n. registara inĝeniero inspektanta diversajn publikajn laborojn. Li i.a. inspektis la rekonstruon post la tertremo de la urbo kaj haveno en Avica, projektis irigacian sistemon en la suda parto de Peruo kaj plukonstruis la urbojn Ilo kaj Moquegua. Sed tio ne estis la solaj okupoj. Jam dum la du unuaj jaroj Edward Jan Habich prezentis al la perua registaro projekton pri Kunordiga Centra Konsilio de la Korpuso de la Registaraj Inĝenieroj. Post ĝia establo li fariĝis ĝia gvidanto. La alia projekto samtempe prezentita de Habich koncernis la unuan en la Latina Ameriko politeknikan altlernejon en Limo. Ambaŭ proponoj estis akceptitaj kaj en 1873 Habich forveturis al Parizo kun la misio venigi al Paruo altklasajn lekciantojn por la altlernejo. Inter ili estis eĉ kvin poloj i.a. Henryk Babiński, geologo. Pli posta aŭtoro de la unua geografia mapo de Brazilo, Władysław Folkierski – inĝeniero kaj matematikisto, specialisto pri mekaniko kaj pontkonstruado, Władysław Kluger – inĝeniero pri mekaniko kaj konstruado, famiĝinta poste kiel konstruinto de kanaloj, vojoj, preĝejoj kaj publikaj civilaj konstruaĵoj. Edward Jan Habich (Eduardo Juan Habich) fariĝis la unua rektoro de la altlernejo dum 33 jaroj ĝis sia morto zorgante, ke la altlernejo rolu kiel grava scienca centro ne nur en Peruo. Al liaj imponaj atingaĵoj kalkuliĝas krome kreiĝo de la Industria Ĉambro kaj Oficejo de Mezuroj kaj Pezoj, Astronomia Observejo kaj Geografia Societo en Limo. Li estis la kunkreinto de la perua minista leĝaro kaj de la projekto de la envivo de metromezura sistemo. Li estis eksperto de la konsilio pri Publikaj Laboroj. Kelkfoje Eduardo Juan Habich reprezentis Peruon dum internaciaj industriaj ekspozicioj. Sed ne sole tekniko absorbis lian atenton. Li interesiĝis pri la historio de Peruo gvidante esplorojn pri la restaĵoj de la historia arkitekturo. Edward Jan Habich postlasis kelkdek sciencajn disertaĵojn unuavice pri matemaiko kaj kinetiko. Li verkis ĉefe france kaj hispane. Aliflanke leterojn al amikoj en Parizo kaj familianoj en Pollano li skribis nur pole. Li edziĝis al peruanino havante jam 50 jaroj kun kiu li havis kvar filojn kaj filinojn. Unu el liaj filoj Edward revenis al Pollando fariĝinte profesoro de la Varsovia Politekniko. Edward Jan Habich mortis antaŭ 111 jaroj la 31-an de oktobro. Liaj sepultaj solenaĵoj fariĝis la evento tutnacia. En 1913 la registraro atribuis al li postmorte la statuson de la honora civitano de Peruo kaj lian nomon ricevis la placo ĉe kiu troviĝas la politekniko. La unua dankesprimo de la perua socio pro la pola kontribuo al la ekonomia evoluo de la lando estis marmora monumento de Habich en la 5-a datreveno de lia morto. Origine ĝi trovĝis en la elita parto de la historia Lima, vid-al-vide al la baziliko kaj klostro de s-ta Aŭgusteno. Tamen en lia 100-a naskiĝdatrevo, kiu koincidis kun la 400-jariĝo de Limo aldoniĝis kroma omaĝloko. Hodiaŭ lia monumento troviĝas proksime al la Pola Ambasado en Limo, en la malnova kvartalo Jesus Maria, enkomponita en monumenton de polaj inĝenieroj laborantaj en Peruo.

El la elsendo 06.11.2020. Legas Barbara – 8′ 19″

La unua publika urba parko en Pollando, Saksa Ĝardeno

La daŭre belaj aŭtunaj tagoj normale ebligus al la varsovianoj plenĝuon de la verdaj oazoj en la pola ĉefurbo. Nu, la pandemio limigas la promenemon de la urboloĝantoj, sed en la lastaj tagoj preterpasante Łazienki-parkon mi mem ne povis sindeteni de la enrigardo en la parkon kun apenaŭ videblaj promenantoj. Logis la bunto de la abunda verdoazo, jam plurkoloriĝinta kaj libere saltantaj sciuroj. Sed la verdaj oazoj en Varsovio ne malmultas. Eĉ simplaj loĝkolonioj fieras pri abunda verdaĵo. Multegas stratoj kun allogaj arboj kaj arbustoj. Unu el la stratoj proksime al mia domo de kelkaj semajnoj ŝanĝas sian aspekton pro la alikonstruo – laŭ la civitana postulo. Ne nur trotuaroj ricevis novajn ŝtonplatojn, sed ekzistantaj verdaĵstrioj riĉiĝis per aldonaj arboj. Sed hodiaŭ mi volas rakonti pri kvazaŭ pretere enpaŝigebla – sen apartaj bariloj kaj pordoj – la unua publika urba ĝardeno en Pollando, la Saksa Ĝardeno. Ĝi troviĝas urbocentre situante inter Piłsudzki-placo, la stratoj Marszałkowska kaj Królewska. Unuflanke la libera eniro troviĝas ĉe la tramhaltejo angule de Marszałkwska- kaj Królewska-stratoj. Kontraŭe la libera eniro kondukas tra Piłsudzki-placo kaj preterpaso de Tombo de Nekonata Soldato. La origine geometria franca ĝardeno en la jaroj 1724-1748 estis establita kiel ĝardeno de la Saksa Palaco por la pola reĝo-elektito el la saksa dinastio, Aŭgusto la 2-a Fortika. La 27-an de majo 1727 la reĝo disponigis ĝin al la loĝantoj de Varsovio lasante por la bezonoj de la reĝa kortego nur du malgrandajn ĝardenspacojn apud la palaco. La ĝardeno rapide fariĝis populara kaj ŝatata loko por ripzo kaj distro de varsovianoj. Ĉiu povis ĝin viziti kondiĉe esti dece vestita. La sekva samdinastia reĝo Aŭgusto la 3-a Sas konstruigis tie en 1748 la unuan sur la tereno de Pollando libere starantan teatran konstruaĵon. En la ĝardeno ekde la 18-a jarcento estis koncertanta kadre de la promekoncertoj la turka orkestro de la kortego de reĝo Aŭgusto la 2-a. Dum Kościuszko-insurekcio en 1794 la ĝardeno estis ruinigita kaj en la jaroj 1816-1827 ĝi estis transformita en panorman anglastilan ĝardenon. 20 jarojn poste ĉe Królewska-strato estis elkonstruita Instituto de Mineralaj Akvoj kaj ĝia trinksalonego firmigis la rolon de la Saksa Ĝardeno kiel la malferma salono de Varsovio. Meze de junio 1855 estis funkciigita la unua varsovia urba akvodukto prenanta akvon rekte el Vistulo. En la Saksa Ĝardeno aldoniĝis la akvorezervujo en la arkitektura formo imitanta la romian sanktejon de Vesta el Tivoli apud Romo. Rolante kiel akvoturo ĝi distribuadis akvon al 16 fontoj kaj 4 fontanoj en diversaj urbopartoj. La plej bela ĝis nun plezurigas la rigardon en la Saksa Ĝardeno. En la 19-a jarcento la ĝardeno ricevis anglan stilon kaj gardanta ĉe ĉiu ĝia pordo policisto zorgis, ke ne eniru ĝin homoj maldece vestitaj kaj infanoj malpi ol 14-jaraĝaj. En la konstruita tie en 1870-a jaroj Somera Teatro komence de la 1902 jaro la unua pola filmproduktejo Pleograf prezentis la pionirajn dokumentajn filmojn pri la ĉiutaga vivo de Varsovio. La Somera Teatro trafita de bombo forbrulis en septembro 1939. Komence de majo 1942 la parko estis fermita por la pola loĝantaro, malferma sole por germanoj. Partedetruita dum la Varsovia Insurekcio 1944, la Saksa Ĝardeno estis rekreita post la milito. Multaj malnovaj arboj estis damaĝitaj, parto saviĝis. La plej multnombraj estas kaŝtanujoj, sed kreskas tie ankaŭ nigraj poploj, ulmoj, etfoliaj tilioj, kristodornaj glediĉioj, ginkoj, platanecaj aceroj. Post la falo de la Varsovia Insurekcio kadre de la laŭplana detrukampanjo de germanoj pri nenigado de la polaj kulturobjektoj inter la 27-a kaj 29-a de decembro 1944 la Saksa Palaco estis eksplodigita. La transdaŭrinta fragmento de ĝia kolonaro kun la Tombo de Nekonata Soldato estas loko ĉe kiu ĝis nun okazas multaj ŝtataj kaj patriotaj solenaĵoj. Starante al ĝi vid-al-vide en la fono malfermiĝas la alrigardo al la ĉefa ĝardena aleo kun la impona fontano. Multajn aŭskulantojn eble aldone interesos fakto, ke ekde 2012 la ĝardeno estas la ĉefscenejo por la septemnbra Nacia Legado, la socia kampanjo populariganta la konon de la nacia literaturo, kadre de kiu ampleksaj fragmentoj estas legataj publike. Tie, en la Saksa Ĝardeno, en la solena kadro, en la asisto de la prezidenta paro la kampanjo havas sian oficialan inaŭguron.

El la elsendo 30.10.2020. Legas Barbara – 6′ 48″

El la E-Gazetaro_20.10.2020

Nur antaŭ kelkaj tagoj venis al la redakcio la 191-a numero de la duligva „La informilo” el la orienta Francio. La riĉenhava numero elstarigas okulfrape la nunjaran eventon Mondafest’2020 per fotoj kaj komentoj. I.a. atentigante, ke „nuligo de la Universala Kongreso de Esperanto, kiu devis okazi la unuan semajnon de aŭgusto en Montrealo, Kanado produktis inversan respondon: okazas pli multa agado en la Esperanto-mondo ol iam antaŭe – kaj ĝi efektive rondiras la mondon”. Aliloke en la kunteksto de la nunjaraj virtualaj eventoj „La informilo” pritaksas: „Eĉ se nenio povas anstataŭi la senperan interhoman kontakton, la virtualaj renkontoj taŭgis tamen kiel rimedo por plu ĝui la kulturon en Esperanto. Bone organizitaj, kun riĉa programo, ili estis ĝuitaj de la parolantoj de la lingvo, multaj el kiuj pro ekonomiaj aŭ tempaj kialoj, ne estus povintaj partopreni en la ĉeestaj renkontoj. La sperto estis tiel pozitiva ke oni planas, por venontaj jaroj, konservi iun virtualan parton en la internaciaj renkoniĝoj, ĝuste por ebligi la partoprenon, eĉ se je distanco, al tiaj interesitoj”. Prave pri tio atentigas la orientfranca „La informilo”, kvankam ŝajne neniu dubas, ke Rubikono estis transpaŝita kaj la virtualaj, distancaj eventoj akompanos konstante la vivon de nia komunumo. Efektive ĉio ĉi pro la pandemio, kiu daŭre elvokas emociojn, ŝanĝas la kutimojn kaj i.a. devigas nin uzi vizaĝmaskojn. Ilin produktas ankaŭ TAKE-Esperanto, kiel informas la bulteno kaj laŭ deziro ili povas surhavi ankaŭ la vorton Esperanto. El la vortoj de la prezidanto Edmond Ludwig ni ekscias, ke por ilia kreiĝo „kun Michel Basso kunagis komercistoj de IKEF kaj ilia aĉeto samtempe helpas al esperantistaj medicinistoj el UMEA”. Kio kaptis mian atenton aparte estas, ke spite la epidemion en la regiono ne mankis somere fizikaj kontaktoj inter esperantistoj en la formo de pikniko en la valo de la rivero Yon, amika tago en Freiburg, staĝo en Métabief. Ĉiuj vigle raportitaj kun multaj koloraj fotoj spegulante reliefe la „superecon” de la fizikaj kontaktoj. Multas jam en la numero anoncoj pri eventoj planataj kiel la jarfina Luminesk en Germanio aŭ venontjara staĝo de Tutpirenea E-koruso. Espereble ili sukcese efektiviĝos post la dua pandemia fazo en Eŭropo. Aliflanke multaj informoj, recenzetoj pri nove alvenintaj libroj povas kontentigi ĉiujn, kiuj uzos krome la pandemian tempon por konatiĝi kun novaj legindaĵoj. Ĉion ĉi, sed ne nur spicas humoraĵoj. Elstaras tamen faka artikolo pri „La nova tunelo de Sankta Gotardo” dank’ al kiu mi iom pli profunde konatiĝis kun la entreprenitaj kaj faritaj laboroj. Preskaŭ samtempe kun „La Informilo” venis la 4-a numero de „Esperantolehti”. Evidentiĝas, ke ankaŭ finnaj espetantistoj sukcesis renkontiĝi fizike dum la aŭtuna ekskurso al Hämeenlinna, pri kio intere raportas Saliko kaj la etoson spegulas pluraj apudantaj fotoj. Multo tamen okazis virituale. Planedan pripenson ŝpinas baze de la virtuala VEKI, la kongreso de ILEI Sylvia Hämäläinen. Ŝian pripenson inspiritan kelkfacete per la ideoj de ILEI-prezidantino apudas alia teksto el sub ŝia plumo pri malfondo de 99-jara Esperanto-Ligo de Finnlandaj Instruistoj. Sylvia Hämäläinen historie retrorigardas la vivon de la Ligo ekde la komenco ĝis nun menciante multajn interesajn epizodojn en ĝia aktivado. Bedaŭrine la malfondo dume fermas la klopodojn enirigi Esperanton en la lernejan instruprogramon en Finnlando. Sylvia Hämäläinen referencis al la virtuala VEKI, la venkintino de la nunjara – ja ankaŭ virtuala – Oratora Konkurso Siru Laine. Ŝi sendube lasis multajn rigardantojn de la konkurso spirdetene pro sia emocia elpaŝo-revo iĝi patrino. En „Esperantolehti” ŝi rakontas kaj dividas spertojn pri la partopreno en la konkurso, pri la elektita temo kaj dividas la konkludon, ke malgraŭ daŭra revo iĝi patrino ŝi komprenis, ke nek ŝi nek aliaj virinoj bezonas hasti pro la premo de la socio. Pandemio diversmaniere limigas nian eksteran aktivadon. Sed mi devas diri, ke kun ĉiam pli granda, kreskanta admiro mi sekvas rezonadojn de Jorma Ahomäki, kiu dividas siajn penserojn el fermita flegejo apogante sin sur rememoroj, libroj kaj biografioj. Ĉi-foje li kundividas sian fasciniĝon pri Lidia Zamenhof, la tradukitino de „Quo Vadis”. Se temas pri literaturo ĉi-numere en „Esperantolehti” ne eblas preteratenti la kontribuon de Tuomo Grundström, kiu memorigas brilan finnan poeton el la 20-aj jaroj de la pasinta jarcento Uuno Kailas en aparta kunteksto. Lia finnaligva traduko de 1-a kaj 4-a strofoj de „La vojo”. Nun Tuomo Grundström kompletigis la tuton per sia traduko de la dua kaj tria strofoj laŭ stilo antaŭjarcenta, kion ja povas juĝi nur la finnalingvaj legantoj. Sed miaopinie interesa ekzemplo, en kiu Esperanto pontas eksteren. Se konsideri la pontan rolon de Esperanto por mi ĝi rolis reliefe en iom pli frua numero de „La Revuo Orienta” (la 7-a) per kontribuo de Jokojama Hirojuki. Li nome elainigis tekston, aperigante ĝin en la revuo paralele trilingve – en la aina, japana lingvoj kaj Esperanto. Ĝia enhavo proksimigas la klopodojn ne sole revivigi la ainan lingvon, sed grande ĝin disvastigi. Mi kun intereso legis pri tiuj klopodoj ja bone memorante, ke iu el la esplorintoj de ainoj estis fine de la 19-a jarcento Siberiekzilito, Bronisław Piłsudzki.

El la elsendo 20.10.2020. Legas Barbara  – 8′ 04″

Polonezo „Adiaŭo de la Patrujo” kaj ĝia komponinto

En nia hodiaŭan felietonon enkondukis nin gesinjoroj taktoj de unu el la plej konataj en Pollando polonezoj „Adiaŭo de la Patrujo” de Michał Kleofas Ogiński. Iam ĝi estis danco inaŭgranta balojn de maturecekzamenotoj, 100 tagojn antaŭ la abiturienta ekzameno, kvankam poste popularecon akiris ankaŭ polonezo el la filmo „Sinjoro Tadeo” komponita de Wojciech Kilar. „Adiaŭo de la Patrujo” ne konserviĝis manuskripte, sed en la presa formo ĝi aperis en 1794. Kiel la muzika komponaĵo ĝi grave influis aliajn komponistojn de la romantika epoko. Kaj la motivo paroli pri ĝi estas la fakto, ke la 25-an de septembro 2020 pasas la 255-a naskiĝdatreveno de ĝia kreinto, princo Michał Kleofas Ogiński. Li naskiĝis en la loko Guzowo apud Varsovio. Komence li lernis vilonon- kaj klavicenludon en ĉi tiu loko, ankaŭ muzikteorion kaj figuritan bason. Ekde 1782 li prenis en Varsovio violonlecjonojn kaj en pli postaj jaroj li ĉerpis el la instruoj de tiaj violonistoj-virtuozoj kiel Giovanni Battista Viotti aŭ Pierre Baillot. Michał Kleofas Ogiński ne interesiĝis pri muzika kariero kvankam li komponis 26 polonezojn, romancojn, kantojn, kvadrilojn, menueton, valsojn kaj unuaktan operon „Zélis et Valcour ou Bonaparte au Caire” („Zelis kaj Valcour, alie Napoleono en Egipto”) neniam enscenigitan. Li aŭtoras krome „Leterojn pri muziko” kaj franclingvajn taglibrojn el la jaroj 1788-1815. Kiel dirite Michał Kleofas Ogiński ne intencis dediĉi sin al muziko. Jam kiel 21-jarulo li komencis politikan agadon kiel deputito kaj apoganto de la reĝo Stanisław August Poniatowski, de kiu li ricevis la oficon de la fiskokomisaro de la Granda Litova Princolando. En la jaroj 1790-91 li okazigis diplomatiajn vojaĝojn al Hago, Amsterdamo kaj Londono. La celo de la misio estis vastigo de la komercaj kontaktoj maravoje kun la Okcidenta Eŭropo. Kvankam li partoprenis la laborojn de la historia 4-jara Sejmo (1788-92) li ne estis pledanto por la 3-Maja Konstitucio. Fine li ektroviĝis inter politikistoj, kiuj subskribis la malfierindajn dispartigajn traktatojn kun Rusujo kaj Prusujo, sed aliflanke en 1974 li partoprenis la Kościuszko-Insurekcion komandante propran regimenton de ĉevalpafistoj. Post la falo de Vilno li traiĝis al Varsovio kaj post la venka batalo kontraŭ caraj trupoj li forveturis al Vieno kaj Vencio. La insurekcio tamen malsukcesis. Pro la rifuzo de la propono de la komandanto de okupaciaj trupoj Suworow reveni al Pollando oni konfiskis liajn havaĵojn. Dum kelkaj jaroj Michał Kleofas Ogiński aktivis en elmigrejo kaj dum sia estado en Parizo konatiĝis persone kun Napoleono Bonaparte. Fine de 1801 li akiris aprobon reveni al la lando kondiĉe de ĵurpromeso pri fiedeleco al caro Aleksandro la 1-a. Li ekloĝis en la heredita de sia onklo bieno Zalesie apud Vilno. Post 1812 li ligiĝis kun la inteligentula kaj kultura medio de Vilno organizante spektaklojn kaj koncertojn. Li fariĝis prezidanto de Tipografia kaj Bonfara Societoj tie. En 1802 post la divorco kun Izabela Lasocka li edziĝis al itala kantistino Maria de Neri. En 1822 li por konstante forveturis al Italio kaj Florenco, kie li mortis la 15-an de oktobro 1833. Liaj korpaj restaĵoj ripozas en la Panteno el elstaraj personoj en la tiea preĝejo Santa Croce apud Galilelo, Mikalanĝelo, Rossini, Machiaveli, Czartoryski-princinoj. La memoro pri Michał Kleofas Ogiński ne forgesiĝis. Ekde 2008 en la kuracloko Iwanicz-Zdrój okazas Internacia Festivalo de Serioza Muziko, kies patrono estas Michał Kloefas Ogiński. En 2016 laŭ inciato de la pola ambasado en Vilno estis funkciigita multmedia ludanta benko, okaze de la 250a naskiĝdatreveno de la komponisto, apud la sidejo de la pola ambasado kaj unu el la vilnaj palacoj de Ogiński-familio. Premante butonon eblas i.a. aŭskulti unu el kvin liaj komponaĵoj kaj ekscii informojn pri la komponisto.

El la elsendo 25.09.2020. Legas Barbara – 7′ 45″

2020 – la jaro de Fibiger-familio en Kalisz

Kalisz estas unu el la plej malnovaj loĝlokoj en Pollando kun kontinua enloĝateco ekde neolito tra bronza epoko, frua fera epoko ĝis la periodo de romiaj influoj kaj frua mezepoko, kiam meze de la 13-a jarcento ĝi ricevis la urborajtojn. Multaj elmontras la gravecon de Calisia (laŭ ĝia latina nome) iam troviĝanta ĉe la tiel nomata sukcena itinero. Sed ne la historio de Kalisz interesas nin hodiaŭ, sed aparta evento, kiu okazis tie komence de septembro. Nome la urbaj instancoj de Kalisz proklamis tiam solene la Jaron de Fibiger-familio, kiun ĉeestis i.a. la nun vivantaj membroj de la familio. Por ekscii pri la meritoj de la familio por la urbo ni devas retrorigardi al la 40-aj jaroj de la 19-a jarcento, kiam plej verŝaje el Aŭstrio venis al Kalisz Carlo Gottlob, lignaĵisto produktanta ankaŭ klavinstrumentojn. Lian talenton heredis filo jam naskiĝinta en Kalisz, Arnold Fibiger I. La ĉeestanta la nunjaran solanaĵon Elwira Fibiger en sia libro pri la familihistorio reliefigas, ke en Kalisz la familio ne sole setliĝis, sed lanĉis bonege prosperantan entreprenon kaj familirezidejon. La kreiĝantaj tie dank’ al iliaj talentoj plej belaj muzikinstrumentoj akiris admiron en la tuta mondo. Sian vivon Fibiger-familio dediĉis al la fabriko de pianoj kaj fortepianoj en Kalisz, al edukado de laŭvicaj generacioj de fortepianmajstroj, teknikistoj, fortepianagordigistoj por la bezonoj de la tuta lando. Kalisz fariĝis firme la urbo de ilia vivo kaj esperoj, sukcesoj kaj malsukcesoj, de rememoroj. Fine de la 90-aj jaroj de la 19-a jarcento Arnold Fibiger I alilokis la fabrikon, kiun sekve gvidis lia filo Gustaw Fibiger II kaj la nepo Gustaw Arnold Fibiger III, la patro de la aŭtorino. Li estis la lasta posedanto de la Fabriko de Fortepianoj kaj Pianoj kun la marko „Arnold Fibiger”. Post la milito la fabriko en 1947 estis naciigita kaj ricevis la nomon Fabriko de Fortepianoj kaj Pianoj „Calisia”. Malgraŭ fremdaj devenradikoj la membroj de la familio fariĝis veraj polaj patriotoj. La lasta posedanto de la fabriko en la jaroj de la 2-a mondmilito estis soldato de la 25-a artileria regimento en Kalisz. Li aktive partoprenis defendajn kontraŭgermanajn batalojn apud la lokoj Łęczyca, Kutno, Młodzieszyn. En batalo apud Bzura-rivero li estis vundita. Li trafis al la militostaĝejo en Woldenberg, sed malgraŭ insistaj persvadoj li ne subskribis la tiel nomatan volkliston. La fratino de lia patro estis senkompate murdita de germanoj en 1945 en la grupo de 56 personoj en Skarszew-arbaro pro la agado en la rezista movado. Kelkajn tagojn poste pereis la patrino. Gustaw Arnold Fibiger III rekone pro siaj dummilitaj meritoj estis distingita per la Kruco de Batalbravuloj. Kaj krome malgraŭ la naciigo de sia fabriko li laboris en ĝi ĝis la emeritiĝo. Dank’ al li en 1950 „Calisia” produktis 136 pianojn, unu jaron poste duoble pli. 150 el ili estis eksportitaj en 1951 al Svedio, Finnlando, Norvegio. En 1953 Gustav Arnold Fibiger III komencis laborojn pri nova modelo de konĉerta fortepiano M-280, pro kiu en 1956 li ricevis Oran Meritkrucon. Nun en Kalisz funkcias kelkdek firmaoj okupiĝantaj pri la renovigado kaj konstruado de fotepianoj kaj pianoj. Junuloj daŭre akiras kompetentojn en la Teknikumo pri Fortepiankonstruo, kies patrono estas Gustaw Arnold Fibiger. Temas pri la unusola en Pollando, kaj unu el tri en la tuta mondo lernejo, kiu peredukas profesiajn agordigantojn kaj akustikajn ĝustigantojn de la klavinstrumentoj. Okaze de la Jaro de Fibiger-familio en Kalisz estas okazontaj kelkdek muzikaj eventoj, prelegoj kaj laborrenkontoj i.a. pri la sonreguligado kaj konstruo de pianoj por infanoj. La plej juna membro de Fibigerfamilio laboras pri la dokumenta filmo dediĉita al elstaraj civitanoj de Kalisz. Elwira Fibiger mem laboras pri sia dua libro dediĉita al la historio de la familio „Fortepiano, mia amo”.

El la elsendo 22.09.2020. Legas Barbara – 6′ 30″

Koninda Pollando – Grudziądz

Simile kiel antaŭ unu semajno ni volas proponi al  vi viziton en la norda parto de Pollando. Tie ĉi  inter la urboj Gdańsk, Bydgoszcz kaj Toruń troviĝas Grudziądz. Ĝia situo en la parto de Pollando kun la densa vojreto kaŭzas, ke ĉiun laŭvican jaron alvenas al la urbo ĉiam pli da novaj turistoj.  Cetere estas diversaj hipotezoj pri la etimologio de la urbonomo. La plej verŝajna estas tiu, kiu elmontras la nomradikon en la vorto „gruda” – terbulo, kiu signifas pecon de malmola grundo. Tiun teorion konfirmas la fakto, ke la Fortresa Regiono, inkluzive de la Kastela Monto havas la formon de la terbula grundo. La urbo fieras jam pri pli ol 700-jarcenta tradicio (en 2006), la 18-an de junio oni festos ĝian laŭvican datrevenon. La historio de la urbo aparte speguliĝas en ĝiaj malnovaj konstruaĵoj. Ĝuste ili decidas pri la eksterordinara aspekto de Grudziądz. Temas pri   fragmentoj de la mezepoka defendomurego kun la t.n. akva pordego, gotika preĝejo de sankta Nikolao, la 17-jarcentaj grenstaplejoj, kaj la 18-jarcentaj brikdomoj.  Grudziądz proponas ankaŭ aktivan ripozon fone de naturo. Ene de  la urbo mem troviĝas 3 lagoj kaj tra Grudządz kondukas 2 akvaj itineroj,  laŭ  la riveroj Wisła kaj Osa. La urboloĝantoj certigas, ke se iu volas konvinkiĝi pri la beleco de la urbo,  tiu devas nepre alveni al ĝi ĝuste laŭe de riveroj aŭ almenaŭ komenci sian viziton de la riverbordo. Tie ravos lin/ŝin 26 imponaj,  spirrabaj masonitaj gerenstaplejoj,  altaj je 8 aŭ eĉ 9 etaĝoj. La panoramo, kiu dank’ al ili kreiĝas estas la unika ne nur en Pollando, sed ankaŭ en la tuta Eŭropo.  La plej malnova informo pri Grudziądz devenas el la komenca periodo de la pola ŝtato. Ĝi troviĝas en la dokumento de reĝo Boleslao la Kuraĝa por la Benediktana Klostro en la loko Mogilno el la 1065-a jaro. „Castrum Grudomzh” estas difinita kiel iu el la burgoj de kiu la klostro estis ricevanta rikoltooferon, rikoltoservuton. Pli poste en la 1218-a jaro la tiama posedanto de la regiono, princo Konrad la Mazovia transdonis la urbeton al episkopo Chrystian, kiu venis tien por kristanigi Prusujon. Post multjaraj streboj Chrystian estis proklamita la episkopo de la tuta Prusujo kaj ĝuste la urbon Grudziądz li elektis kiel sian rezidejon. Sed, prusoj ne volis akcepti kristanismon. Post la forpaso de la episkopo por daŭrigi lian kristanigan  mision princo Konrad la Mazovia en la 1226-a jaro invitis setliĝi en Grudziądz la Teŭtonan Ordenon. Verdire ĉiu pola lernanto scias, ke tiu paŝo en siaj sekvoj grave kaj negative speguliĝis en la historio de Pollando. Ni tamen reiru al momento, kiam al Grudziądz venis misicele teŭtonoj, ĉar ekde tiam – por pli ol 200 jaroj – la urbo fariĝis la sidejo de la Teŭtona Ordeno, kiu kun la tempo fluo proklamis ĝin sia ŝtato kaj proklamis la  militon kontraŭ Pollandon. Tuj post sia alveno al Grudziądz teŭtonoj komencis plukonstrui la kastelon troviĝantan sur la altaĵo. Ĝi jam tiam estis  opiniata kiel malnova. Atestas pri tio plej bone tre maldikaj muroj de la orienta flanko. Ili povas defendi kontraŭ atako de arkopafistoj, sed ne la atakon de pli bone armitaj soldatoj. La kastelon ĉirkaŭis defendomurego kun 10 turoj kaj 4 pordegoj. La plej bone konservita ĝis hodiaŭ estas la t.n. akva pordego,  konstruita verŝajne en la 13-a jarcento kaj modernigita 100 jarojn poste. Ceteraj pordegoj konserviĝis nur fragmente. La nomo de la pordego „akva”  ligiĝas kun ĝia destino. Nome ĝis la 17-a jarcento la akvon el la puto troviĝantan ene de la kastelaj muroj oni ne povis drinki. Do, la loĝantoj de la kastelo uzis la avon el la riviero Osa transportatan al la kastelo ĝuste laŭ la akva pordego. Cetere kun la problemoj de akvo ligiĝas interesa anekdoto.  Nome en  marto de la 1522-a jaro en Grudziądz estis okazanta la ĝenerala sejmeto [kunveno de la loka gravularo], por kiu venis monako, Mikołaj Kopernik, granda medicinisto, matematikisto, fizikisto, geografo kaj unuavice astronomo. Kiam li eksciis pri la akvoproblemoj de la loĝantoj li deziris konsulti mapon de la ĉirkaŭaĵo. Post ĝia detala pristudo li proponis konstruigi kanalon, kiu kondukus akvon el la rivero Osa al la urbo, kaj sekve al Vistulo. La loĝantoj de Grudziądz devis peti la reĝan permeson, kiun ili ricevis de Sigismundo Aŭgusto. En la ĉeesto de la reĝo la inaŭguro de la kanalo okazis solene en la 1552-a jaro. Tiamaniere Mikołaj Kopernik  kiel inĝeniero savis la urbon kontraŭ manko de la fluanta akvo. Kaj cetere aldonendas, ke dum sia estado en Grudziądz en la sama 1522 jaro Nikolao Kopernik prezentis sian faman ekonomian disertaĵon pri moneroj ”De aestimatione monetae”.  Reference al la historio ni ankoraŭ aldonu, ke en la 15-a jarcento studis tie pola poeto Jan Dantyszek kaj en la 17-a jarcento astronomo Jan Hewelisz. Sendube surprizos ĉiujn la informo, ke nur parto de la kastelo apartenis al teŭtonoj. Duono de la apudkastelaj konstruaĵoj apartenis – eĉ en la periodo de la pola-teŭtona milito – al la… pola reĝo, al kiu kun la tempo fluo ekde la 15-a jarcento apartenis ankaŭ la tuta regiono. Sed  ankaŭ estante nur  parto de Pollando Grudziądz ludis gravan rolon. Hodiaŭ Grudziądz estas grava trafikcentro kaj industria urbo, kiun – kiel ni jam diris – ĉiam pli ofte vizitas turistoj.

El la elsendo 04.09.2020. Legas Gabi – 6′ 58″