Kontaktu nin

Aŭskultu nin kaj aŭskultigu aliajn!

Skribu kaj komentu:
retradio.esperanto@gmail.com
(aŭ barbarinella@gmail.com)
Amikaro de Pola Retradio en Esperanto.

Nombro de vizitoj


Gajan Paskon

Subtenu nin

Donacu rete al UEA konto vars-t

※ Donaco estos pagita sumo minus 5% de administraj kostoj ĉe Paypal.
※ Via nomo aperos en la listo de donacintoj. Kontaktu la redakcion se vi volas resti anonima

Redakcia teamo

Barbara PIETRZAK
Gabriela KOSIARSKA
Milada SZWEDO
Maciej JASKOT
Krystyna GROCHOCKA
Tomasz MILLER
Saliĥ ZAKIROV
Bruce CRISP

Arkivoj

Kategorioj

Kiel emocioj dependas de la aĝo

Kun la tempopaso homoj havas ĉiam pli pozitivan rilaton al la vivo. Ili fariĝas malpli impresiĝemaj je negativaj signaloj de aliaj homoj, sed same kiel en la junaĝo ili notas la simptomojn de feliĉo. Dume la dekkelkjaruloj estas aparte impresiĝemaj je socia rifuzo.  Specialistoj el la usona McLean Hospital efektivigis kontrolteston pri emociimpresiĝemo ĉe eĉ 10 mil personoj en la aĝo de 10 ĝis 85 jaroj. Ĝi ebligis ekscii kiagrade la testitoj reagis je subtilaj, videblaj survizaĝe signoj de timo, kolero kaj feliĉo. El diversaj esploroj kaj observoj estas sciate, ke la ĉiutaga sperto de dekkelkjaruloj malsimilas disde tiu, kiun havas mezaĝuloj kaj grizaĝuloj. La esplorcelo estis rekoni, kiel tiuj spertoj ligiĝas kun diferencoj en la fundamenta perceptado de emocioj. Estis malkovrite, ke la evoluo de la kapablo senti koleron koncernas la periodon de frua kaj meza maturiĝado. Temas pri periodo, kiam junaj homoj forte sentas minacon flanke de la socio, ekzemple ligitan kun daŭra, forta endanĝerigo. Tial ilia impresiĝemo je kolero povas provoki iujn defiojn karakterizajn por ĉi tiu fazo de la homa evoluo. En la fina vivetapo situacio ŝanĝiĝas. Tiam malkreskas impresiĝemo je simptomoj de kolero kaj timo, sed aliflanke konserviĝas la kapablo noti, rekoni feliĉon ĉe aliaj homoj. Tio konfirmas aliajn esplorojn, laŭ kiuj grizaĝaj personoj spertas pli da pozitivaj emociojn kaj havas pli pozitivan sintenon ol personoj pli junaj.

El la elsendo 16.04.2019. Legas Tomek – 1’49”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Fremda akĉento en la parolo de enmigrantoj

Doktorino Karolina Hansen el la Varsovia Universitato gvidas de kelkaj jaroj esplorojn pri tio, kiel estas perceptataj personoj parolantaj kun fremda akĉento. Siajn eksperimentojn ŝi faris en Germanio, Britio, Usono kaj Pollando. Evidentiĝis, ke ne ĉie ili estas traktataj same. Ekzemple enmigrantoj el Turkio en Germanio, el Meksiko en Usono aŭ el Ĉinio en Britio estas taksataj de germanoj, usonanoj, aŭ britoj pli negative ol enmigrantoj parolantaj la polan en Pollando. Estas konate, ke se oni ne alproprigas fremdan lingvon infanaĝe plej ofte dum la tuta vivo sentiĝas en la parolo fremda akĉento, tio signifas ke la parolo de koncerna persono sonas alie ol de la ĉirkaŭaj denaskuloj. La pola esploristino koncentriĝas nun pri la motivoj de la negativa sinteno al aliakĉentuloj. Ŝiaopinie tio povas ligiĝi kun tre multaj enmigrantoj en koncernaj landoj. Nun oni postulas de ili senakĉentan paroladon, similan al tiu, kiun praktikas la plimulto de la socio. Tio tradukiĝas al ilia vivŝanco. Alie situacio prezentiĝas en Pollando, kie eĉ forta fremda akĉento en la parolata pola estas perceptata pli pozitive, cetere sendepende de la devenlando de eksterlandano. Tio povas ligiĝi kun la fakto, ke la pola ne estas tre facila lingvo kaj ne uzas ĝin multaj personoj. El tio sekvas komprenemo por engaĝiĝo de koncernato lernanta la polan lingvon.

El la elsendo 09.04.2019. Legas Tomek – 1’46”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La kosma longecmodelo ĉiam pli preciza

Dank’ al esploroj gvidataj de  profesoro Grzegorz Pietrzyński el la Astronomia Centro de Mikołaj Kopernik ĉe la Pola Sciencakademio en Varsovio eblis difini – kun la plej granda ĝis nun precizeco – la distancon ĝis la Granda Magelana Nubo. Informis pri tio la periodaĵo „Nature”. La eraro oscilas ĉirkaŭ unu procento. Antaŭ 20 jaroj kiam komenciĝis laboroj ĝi egalis al 10 procentoj. La distanca mezurmetodo de profesoro Grzegorz Pietrzyński ofte estas difinata kiel pola kosma linio. Temas pri grava informo por sciencistoj, kiuj delonge traktas la distancon inter la Lakta Vojo kaj Granda Megelana Nubo kiel kosman distancomodelon, kies valoro difinas aliajn distancojn mezuratajn per metroj. Laŭ la plej novaj prikalkuloj de profesoro Pietrzyński rezultas, ke la Granda Nubo Magelana troviĝas en la distanco de 49,59 kiloparsekoj for de la Tero. Temas pri ĉirkaŭ 161 mil lumjaroj, kaj do ĉirkaŭ 1,5 trilionoj da kilometroj. Por kompari, la sondilo Voyager 1, kiu startis de la Tero antaŭ pli ol 40 jaroj troviĝas nun el la distanco de apenaŭ 21 miliardoj da kilometroj. En la esplorkolektivo de profesoro Grzegorz Pietrzyński laboris 30 astronomoj, ne sole polaj. La observadoj okazis ĉefe pere de teleskopoj de la Eŭropa Suda Observejo en Ĉilio, ankaŭ en la Sudafrika Observatorio en la Sudafrika Respubliko kaj en la observejo Las Campanas en Ĉilio.

El la elsendo 26.03.2019. Legas Tomek – 1’49”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pola manĝilaro el maizo kaj faruno

Ĝis la 2021-a jaro en la Eŭropa Unio malaperos plastaj manĝiloj de unufoja uzo. Oni jam cerbumas pri tio kaj inter la ĉi-rilataj cerbumantoj troviĝas ankaŭ polaj inĝenieroj. La esplorkolektivo de profesorino Helena Janik en Gdansko (la norda Pollando)  kreis novuman polimeron, kiu estas kombinaĵo de termoplasta amelo kaj PLA, polimero akirata el maizo (ma-izo). PLA estas konata al sciencistoj,  sed epokfara evidentiĝis apliko de amelo. Dank’ al tio la inventaĵo de la gdanskaj sciencistoj povas evidentiĝi pli favorpreza alternativo por PLA. Nome la prezo de unu kilogramo de la gdanska komponaĵo estas je 15 procentoj pli favorpreza kaj la envivigo de la tuta produktoteknologio tre facila.La ekonomiaj avantaĝoj de la amela-maiza teknologio ne limiĝas sole al malpli granda kvanto de la uzota PLA. La elfarado de la gdanska polimero estos ebla dank’ al la plej malmultekostaj metodoj de la prilaborado de plasto. Temas pri  metodo de formado kaj muldado.  Dank’ al tio la ekzistanta infrastrukturo por la produktado de plastaj objektoj povos esti facile adaptita al la produktado de la gdanska manĝilaro.

El la elsendo 12.03.2019. Legas Tomek – 1’25”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Komunikiĝemaj abeloj

Sciencistoj de jaroj esploras la komunikiĝadon de abeloj. I.a. jam estas sciate, ke  informoj pri minacoj estas perataj de abeloj pere de feromonoj. Pri lokalizo de nutraĵfonto ili informas unuj la aliajn pere de danco, en kiu laborabeloj moviĝas en difinita ripetsekva maniero.  Nun esploristoj el la Agronomia Universitato en Krakovo, kiuj observis la abelan socion dank’ al specialaj kameraoj atentigas pri alia elemento de ilia komunikiĝado. Evidentiĝis, ke abeloj same laborabeloj, maskloj kiel ankaŭ la reĝinoj en difinita maniero movas la flugilojn laŭ tre malgranda  frekventeco. Ĉar en abelujo estas mallume oni supozas, ke la flugilmovojn akompanas abela korpotremado. La aŭdoinstrumento de abeloj troviĝas ĉe interna parto de iliaj membroj. Do, por ke la tremado estu perita efike dum la flugilmoviĝo abeloj verŝajne per sia korpo premiĝas al la  vaksoĉela panelo. Abeloj dum diversaj situacioj movas la flugilojn kun malsama frekventeco. Nun  la esploroj koncentriĝos pri tio,  en kiuj situacioj tio okazas kaj pri tio, kion varifrekvenca flugilmoviĝo signifas. Malfermiĝis do vojoj por pliaj esploroj pri la komunikiĝado de abeloj. La ekzamenataj abeloj vivas sur la tereno de la Agronomia Universitato en Krakovo. Oni kontrolis la vaksoĉelajn panelojn observante ilin tra la vitraj fenestroj, kiuj  ne ĝenas ilian vivon.

El la elsendo 05.03.2019. Legas Tomek – 1’42”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Mondaj kafoprovizoj minacitaj

La unua kompleta pritasko de la mondaj provizoj de diversspeciaj kafoarboj elmontras, ke 60 procentoj de 124 specioj troviĝas rande de malapero. Kvankam en pluvarbaroj kreskas pli ol 100 subspecioj de kafoarboj tamen nur du estas utiligataj por la produktado de la vaste trinkata kafo. Temas pri Arabika (Coffea arabica) kaj Robusta (Coffea canephora). Ĉiuj kultivataj specioj devenas de daŭre evoluantaj plantoj kaj povas esti hibridigitaj, kio estas fenomeno konata en la agrikulturo de jarmiloj. Laŭ esploroj publikigitaj en „Science Advances” rezultas, ke protektorimedoj rilate la sovaĝajn kafoarbojn ne estas sufiĉaj por konservi longdaŭran evoluon de la monda kafoproduktado. Malgraŭ tio, ke en la natura medio ekzistas 122 kafoarbaj specioj multaj ne taŭas por la uzo pro sia netaŭga gusto. La kafoarboj, simile kiel multaj tropikaj plantoj havas semojn, kiuj ne eltenas procezon de la liofiliza konservado aplikata en semobankoj. Tial 45 procentoj de la kafospecioj aperas nenie krom la natura medio. Decida plimulto de sovaĝaj kafoarboj kreskas en la foraj arbaroj de Afriko kaj de Madagaskaro. Krom Afriko temas ankaŭ pri tiaj landoj kiel Hinda Unio, Srilanko, Aŭstralio. Tiuj plantoj estas tre gravaj por la estonteco de la kultivado, ĉar de ili povas deveni genoj utiligotaj por rezistigi kontraŭ klimatŝanĝoj kaj nove aperantaj malsanoj. Aktuale 75 sovaĝajn speciojn de kafoarboj oni taksas kiel minacitajn de malapero, 35 ne estas minacitaj kaj pri 14 ne ekzistas sufiĉaj donitaĵoj.

El la elsendo 26.02.2019. Legas Maciek – 2’15”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Nekonata rolo de diafragmo

Diafragmo estas la ĉefa spirmuskolo kaj anatomia bariero, kiu disdividas la torakon disde la abdomena kavo. Ĝia spirrolo subtenas ankaŭ la laboron de la korangia kaj limfa sistemoj kaj certigas konforman stabilecon de lumba parto de la vertebraro. Sed kiel evidentiĝas diafragmo plenumas en la organismo la nekonatan ĝis nun rolon, nome ĝi ankaŭ helpas teni la korpoekvilibron. Laŭ esploroj de sciencistoj el la Medicina Universitato en Katowice (la suda Pollando) ju pli granda dikeco kaj movebleco de tiu ĉi muskolo dum la spirado des pli bona ekvilibro de la homo. Ĝis nun estis asertite, ke pro ekvilibro respondecas tri sistemoj: la rigardkontrolo, interna orelo kaj somatosensora sistemo inkluzive la antigravitajn muskolojn. La diafragma muskolo konsistigas la kvaran elementon. La pli fruaj esploroj elmontris, ke misfunkcio de diafragmo aperas i.a. post operacioj en torako, ekzemple post la forigo de pulmotumoro. Nun sciencistoj el Katowice koncentriĝas pri la demando ĉu kaj kiel la spirekzercoj kun la diafragma muskolo povas helpi la konservon de ekvilibro. Tio povas esti esenca por homoj suferantaj la ekvilibroperturbojn.  Ilin cetere aparte suferas personoj post la 65-a vivojaro, kio ligiĝas kun risko de gravaj lezoj.

El la elsendo 19.02.2019. Legas Tomek – 1’33”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Elemento konservanta la sunenergion

Pasintjare la scienca kolektivo el la Teknologia Universitato Chalmers en la sveda Goteborgo prezentis elementon, kiu konservas la sunenergion. Konstruita el karbono, hidrogeno kaj azoto, kiam frapas ĝin la suna lumo, transformiĝas en riĉan je energio izomeron, kiu konsistas el la samaj kemiaj elementoj, sed ligitaj en malsama maniero. La izomero havas formon de likvaĵo kaj la kolektita energio povas esti utiligota poste en la daŭro de eĉ 18 jaroj. En tiu noveca sistemo Molecular Solar Thermal Energy Storage (MOST) la lumo estas absorbata de likvaĵo troviĝanta en sunkolektoro sur domtegmento. Ĝi fokusigas la sunradiojn en unu punkto. La likvaĵo estas konservata en la media temperaturo por ŝpari la energion. Kiam la energio estas bezonata sufiĉas la likvaĵon varmigi. Nun sciencistoj sukcesis krei katalizilon, kiu ebligas liberigi la kolektitan energion. Ĝi elvokas reakcion, sekve de kiu la likvaĵo varmiĝas je 63 celsiusaj gradoj samtempe ebligante denovan uzon de la elemento.

El la elsendo 19.02.2019. Legas Maciek – 1’16”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pola inteligenta stetoskopo

Polaj kuracistoj kaj sciencistoj el Poznano (la okcidenta Pollando) prilaboris la unuan en la mondo inteligentan steteskopon por kontroli la spirsistemon. Ĝi estas nun testata en 20 centroj fare de kuracistoj el 10 landoj i.a. Britio, Svedio, Greklando, Meksiko, Italio, Portugalio, Germanio kaj Hinda Unio. La inteligenta steteskopo estas destinita por la persona uzo de pacientoj. Dank’ al apliko de la artefarita inteligenteco ĝi mem faras la enkondukan sanpritakson,  eĉ se la definitivan sanrekonon povas fari poste kuracisto.  Du similaj steteskopoj en Usono registras sole sonojn ene de la taroko, sed por fari diagnozon estas necesa kuracista interveno. La pola steteskopo estas malgranddimensia instrumento tenebla enmane. Same kiel la tradicia steteskopo ĝi servas por pritaksi la funkciadon de la spirsistemo de infanoj kaj plenkreskuloj, sed ĝi mem registras, identigas kaj klasifikas la registritajn sonojn. Aplikaĵo de plurfunkcia telefono sufloras, en kiu korpoloko dum la ekzamenado oni metu la steteskopon kaj poste elmontras ankaŭ ĉiajn maltrankviligajn simptomojn, kiel tusadon aŭ kataron. La pola steteskopo kapablas rekoni 12 mil sonojn kaj daŭre „lernas”. En 8 pocentoj ĝiaj diagnozoj estas pli trafaj ol tiuj de kuracistoj. Oni opinias, ke ĝi povos senŝarĝi la publikan sanservon.  Kiel asertite eĉ 80 procentoj de kuracistaj vizitoj estas nenecesaj, ĉar multaj pacientoj venas kun negravaj sanproblemoj. Ĝi aperos sur la merkato en 2020 kaj komence estos ofertata de la privata sanservo kadre de medicinservaj abonoj.

El la elsendo 12.02.2019. Legas Tomek – 1’58”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

1  2  3  4  5  6 7 8 9 10 11

3 komentoj al Sciencaj informoj

Respondi

Retpoŝtadreso ne estos publikigita. Devigaj kampoj estas markitaj *

Tiu ĉi retejo uzas Akismet por malpliigi trudaĵojn. Ekscii kiel viaj komentaj datumoj estas traktataj.