Novaĵoj

Unuavice en la polaj bazaroj, sed ankaŭ en amasvendejoj de kelka tempo aŭtune la rigardon logas pompaj kukurboj, alivorte melopepoj. Ekde 2020 Pollando fariĝis la plej granda produktanto de kukurboj en la Unio, kvankam la pola eksporto ne estas granda kaj varias de tri ĝis kvin mil tunoj jare.
Samtempe en 2025 la pola rikolto kovris 35 procentojn de la unia produktado de kukurboj. Malantaŭ Pollando la plej grandaj produktantoj de ĉi tiu legomo estas Francio, Hispanio, Germanio kaj Portugalio. Ili kune respondecis pri 86 procentoj de la unia produktado de kukurboj/melopepoj.
Kvankam Pollando ne eksportas multkvante kukurbojn, ĝiaj plej grandaj klientoj estas Italio kaj Germanio, sekve Slovakio kaj Ĉeĥio.
Laŭ Eurostat la surfaco de kukurbokultivado en Pollando en la jaroj 2015-2025 kreskis okoble – de 1,3 mil hektaroj ĝis 10,5 mil. La Landa Registro de kultivataj plantospecioj notas 36 diversajn kukurbovariantojn.
La populareco de kukurboj/melopepoj kreskas ne nur pro iliaj gustovaloroj, sed ankaŭ pro estetikaj valoroj, dekoraj valoroj. Sendube influas ĝin la populariĝinta en Pollando haloveno.

El la elsendo 10.10.2026. Legas Maciek – 01′ 33″

La norvega Nobel-komitato atribuis la nunjaran Pac-premion al la sudafrika juristino Navanethem „Navi” Pillay pro agado favore al paco kaj internacia leĝaro.
La 85-jara Navanethem „Navi” Pillay kontraŭbatalis apartismon en la Sudafrika Respubliko, ŝi estis juĝisto de Internacia Pun-kortumo kaj Alta Komisar o de la Unuiĝintaj Naioj por la Homaj Rajtoj. Plej laste ŝi prezidis la Esplorkomisionon de la Unuiĝintaj Naciojn pri la okupaciitaj palestinaj teritorioj, kiu pasintjare, t.e. en 2025 konstatis, ke Israelo en Gazao efektivigis genocidon.
La paca Nobel-premio estas unu el la plej gravaj distingoj en la mondo. Nunjare la Norvega Nobel-komitato elektis ŝin el inter 287 kandidatoj, inter kiuj duonon konsistigis organizaĵoj.

El la elsendo 10.10.2026. Legas Milada – 01′ 26″

La pola parlamento deklaris, ke unu el la patronoj de 2027 estos Kazimiera Bujwid, la socia kaj kleriga agantino. Ŝi estis kreintino de la unua sur la polaj teritorioj knabina gimnazio, pretiganta junajn virinojn al superaj studoj. Ŝia 160-a naskiĝdatreveno pasos venontjare.
Pravigante la decidon pri ŝia elekto oni konstatis, ke dank’ al la agado de tiaj virinoj kiel Kazimiera Bujwid eblis konstrui la fundamentojn de moderna socio en Pollando. Dank’ al iliaj klopodoj post la regajno de la sendependeco en 1918 polinoj kiel la unuaj en Eŭropo povis aktive kaj pasive partopreni la balotojn – voĉdoni kaj kandidatiĝi.
Krom esti feministino kaj socia agantino Kazimiera Bujwid estis ankaŭ esperantistino kiel la edzino de Odo Bujwid, elstara bakteriologo kaj unu el la plej aktivaj membroj de la E-movado en Pollando. Dum la Universala Kongreso en Esperanto en Krakovo en 1912 la domo de la geedzoj Bujwid funkciis kiel organiza oficejo. Kazimiera Bujwid kunordigis la akceptadon de la venantaj por la Kongreso esperantistoj kaj gvidis loĝistikajn taskojn ligitajn kun ĉi tiu evento.

El la elsendo 10.10.2026. Legas Pamela – 01′ 41″

Komence de junio komencis funkcii nova piedira ponto ĉe la Olza-rivero en la suda Pollando. Tio signifas revenigon de la trafiko inter la pola loko Pogwizdów kaj la ĉeĥa Karwina-Łąki, post la paso de 70 jaroj, kiam pro la inundo estis detruita ligna piedira ponto. La 69-metra pasejo por piedirantoj kaj biciklistoj vasta je tri kaj duona metroj troviĝas jam en la reto de la internaciaj biciklaj trakoj. Estonte ĝi ligos la biciklan vojon de la ĉeĥa Cieszyn kun Jastrzębie-Zdrój en Pollando.
La nova piedira ponto, jam ricevinta la nomon Pasejo de la Najbaroj, estas ŝtala-betona konstruaĵo, kiu per ŝtalaj ŝnuroj estas ligita kun la betonaj pilonoj. Manko de ajnaj pilieroj en la riverfluejo garantias, ke kaze de subita leviĝo de la riverspegulo ĝi restos plene sekura.

El la elsendo 30.09.2026. Legas Gabi – 01′ 19″

Profesoro Arkadiusz Marciniak el Adam Mickiewicz-universitato en Poznano estis elektita kiel la nova prezidanto de la Eŭropa Societo de Arkeologoj. Li specialistiĝas pri la prahistorio, zoo-arkeologio kaj sociaj aspektoj de prahistoriaj agraraj socioj. Li gvidas i.a. multjarajn esplorojn ĉe la neolitika esplortereno Catalhoyuk, Turkio, unu el la plej malnovaj urboj de la mondo, troviĝanta sur la Monda Listo de Unesko.
La elekto okazis dum la antaŭnelonga kongreso de Eŭropa Societo de Arkeologoj, EAA en Ateno. EAA kreiĝinta en 1999 havas 1100 membrojn – arkeologojn kaj specialistojn kunlaborantajn kun arkeologoj – en eŭropaj kaj ekstereŭropaj landoj. Apartenas al ĝi sciencistoj, didaktikistoj, terenaj arkeologoj, konservistoj, muzeaj laborantoj kaj arkeologiaj studentoj. En 1999 EAA akiris la statuson de konsulta korpo de Konsilio de Eŭropo.
Profesoro Arkadiusz Marciniak plenumos la funkcion de EAA-prezidanto ĝis 2030.

El la elsendo 30.09.2026. Legas Maciek – 01′ 20″

La plej grava reguligo rilate la Artefaritan Intelekton en la monda skalo estas la unia AI Act el 2024, kiu kiel la unua laŭ la kontinenta perspektivo ordigas la principojn apliki ĉi tiun teknologion. Ĝi validas en ĉiuj uniaj landoj. Samtempe ĉiu el la landoj memstare kreas kontrolstrukturojn por ĝia funkciado en la propraj landoj. Pri ili disponas jam i.a. Danlando, Finnlando, Italio. En Pollando ĉi-somere estis establita tia kontrolorgano, kiu estas Komisiono por Evoluo kaj Sekureco de la Artefarita Intelekto.
La nova organo ne nur rolos kiel gardanto de la reguligoj, sed ankaŭ kiel institucio de dialogo inter teknologio kaj leĝaro, certigonta kompleksan superrigardon pri la tuta reguliga sistemo ligita kun AI-Act. Al ĝiaj taskoj apartenos i.a. akceptado kaj traktado de plendoj, kontroloj kaj proced-iniciato rilate malobservojn, administraciaj decidoj kaj agadoj subtenantaj la evoluon de AI-sistemoj en Pollando.
La pola parlamento en la ĵusaj tagoj nomumis ĝian unuan prezidanton. Pamela Krzypkowska estas eksperto pri AI, specialisto pri ciferecigado kun riĉaj spertoj pri AI kaj novaj teknologioj en la privata kaj publika sektoroj. Aldonendas, ke ŝi estas esperantistino kunlaboranta kun nia redakcio. En la konsisto de la Komisiono troviĝos krome reprezentanoj de landaj reguligaj oficejoj: Oficejo por la Protekto de Konkurenco kaj Konsumantoj, Oficejo por la Elektronika Komunikado, Komisiono por la Financa Kontrolo kaj Landa Konsilio pri Radiofonio kaj Televido.

El la elsendo 30.09.2026. Legas Milada – 02′ 49″

D-ro Aleksander Deptuła, profesoro de la toruna Universitato Nikolao Kopernik, kaj la nacia konsultanto pri medicina mikrobiologio, estis invitita al la eksperta-konsulta grupo de la Monda Sanorganizo.
La nomumo rilatas al la projekto Antimikroba Administrado, Infektopreventado kaj Kontrolo (AMS-IPC), realigata kun la subteno de la programo EU4Health. Ĝia celo estas plifortigi agadojn koncerne la respondecan aplikadon de antibiotikoj. Temas ankaŭ pri la antaŭmalhelpado kaj kontrolo de infektiĝoj en sanprotektaj centroj.
Kadre de la projekto, ekspertoj estos vizitantaj eŭropajn hospitalojn kaj observos kiel estas organizita la laboro rilate al la antibiotika terapio kaj al la infektokontrolo. Ilia tasko estos identigi spacojn postulantajn plibonigon kaj sekve doni subtenon al sancentroj en prilaborado kaj envivigo de taŭgaj solvoj.
La konsultanoj interŝanĝos siajn spertojn kaj dividos, kunhavigos sukcesajn praktikojn. Dank’ al tio konoj kaj praktikoj de unuopaj landoj estos utiligitaj por perfektigi la protektadon de pacientoj en pliaj eŭropaj sancentroj.

El la elsendo 20.09.2026. Legas Maciek – 01′ 23″

Raoul Wallenberg-akademio kreiĝis en 2001 laŭ la iniciato de Nina Lagergren, la fratino de la konata sveda diplomato, kiu dum la 2-a mondmilito savis en Budapeŝto milojn da judoj kaj post la aresto fare la Ruĝa Armeo en 1944 perdiĝis en Sovetunio.
La Akademio celas veki ĉe junaj homoj civilan kuraĝon, eduki ilin por demokratio kaj homaj rajtoj. Young Courage Award distingas personojn ekde la 13-a ĝis la 20-a vivojaroj, kiuj estas kandidatigitaj de personoj privataj, lernejoj kaj svedaj ambasadoj. En 2026 estis distingitaj junuloj i.a. el Kanado, Greklando, Hungario, Usono, Tanzanio kaj Ugando.
Inter ii troviĝis la 17-jaraĝa Mateusz Dobrowolski el Pollando. La stokholma Wallenberg-akademio agnoskis liajn aktivadojn favore al la homaj rajtoj, mediprotektado kaj lian civitanan engaĝiĝon. Mateusz Dobrowolski ekde plej juna aĝo engaĝiĝis al la socia laboro komence en la lernaja estraro kaj Societo de Infanamikoj, sekve favore al la naturprotektado en kunlaboro kun Monda Natur-Fonduso. Disponante pri la ebleco labori en laboratorio Mateusz Dobrowolski sisteme aktivis por la pureco de loka rivero.
Ne kaŝante la ĝojon pro la internacia distingo li forte emfazis, ke la ĉefa motivo dum lia ĉiutaga laboro estas ĝojo esprimata de homo, homoj, al kiuj oni donas helpon. Mateusz Dobrowolski estas la dua polo akirinta la titolon Young Courage Award. En 2025 ĝi estis atribuita al Tomasz Biera el Varsovio.

El la elsendo 20.09.2026. Legas Milada – 02′ 52″

De pli ol 40 jaroj la pola kosmetikaĵa marko Inglot akiris firman pozicion sur la kosmetikaĵa merkato. Ĝia ĉefa klientaro troviĝas en Pollando, kie Inglot disponas pri ĉirkaŭ 70 propraj salonoj kaj aliaj vendolokoj en la plej grandaj komercaj centroj kaj flughavenoj. Ĝiaj kosmetikaĵoj baziĝas sur propra produktado, evoluigado de la jam konataj receptoj kaj sendependeco.
Inglot samtempe estas unu el la plej konataj ekzemploj de la internacia sukceso de polaj kosmetikaĵoj, kiuj estas aĉeteblaj en 90 landoj, en pli ol du mil salonoj, vendejoj en komercaj centroj, insulaj standoj, flughavenoj kaj pli ol 200 platformoj de elektronika komerco.
Nun la plimultecan akcipakaĵon aĉetis en la firmao la pola merkatevoluiga fonduso Avallon MBO, kvankam la aktualaj posedantoj restas en la firmaa estraro. Inglot intencas akceli la eksterlandan ekspansion kaj evoluigi la plurkanalan distribuadon de siaj kosmetikaĵoj, utiligante la globskalan merkaton de beligaj produktoj, kies valoro ĝis la 2030-a jaro povas superi 800 miliardojn da dolaroj.
En 2025 Inglot lanĉis 72 novajn vendolokojn en la mondo kaj vastigis la retan distribuadon de siaj produktoj je pliaj komercaj retplatformoj.

El la elsendo 20.09.2026. Legas Pamela – 01′ 55″

La Ĉefa Statistika Oficejo baze de datumoj el 2025 informis, ke la nombro de personoj partoprenantaj sportajn okupojn aŭ praktikantaj fizikan ripozon kreskis je preskaŭ 5 procentoj kompare al 2021. Deklaris tion 43,7 procentoj de poloj, inkluzive de pli ol 41 procentoj de virinoj kaj 46 procentoj de viroj.
Ĉiam pli da poloj deklaras regulan fizikan aktivecon, la kresko kompare al 2021 egalas al 2,3 procentoj. La plej sportemaj estas urboloĝantoj, preskaŭ 60 procentoj en la kamparo la sportumadon deklaris nur unu triono de la loĝantoj. La sportan malaktivecon motivas manko de libera tempo (33 procentoj), manko de interesiĝo aŭ prefero de pasiva ripozo ( pli ol 22 procentoj).
La plej populara formo de fizika aktiveco estas biciklado, kiun sekvas naĝado.
Samtempe malkreskis la elcento de poloj, kiuj deklaris sian tre bonan aŭ bonan fizikan dispozicion, je 1,4 procentoj. Entute 8,8 procentoj de la enketitoj sian fizikan lertecon taksis negative.
En la esplorado de la Ĉefa Statistika Oficejo ne estis konsideritaj devigaj sportaj okupoj de lernantoj kaj studentoj aŭ partopreno en fizika/mova rekapabligado.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Gabi kaj Milada – 01′ 51″