Novaĵoj

Komence de junio komencis funkcii nova piedira ponto ĉe la Olza-rivero en la suda Pollando. Tio signifas revenigon de la trafiko inter la pola loko Pogwizdów kaj la ĉeĥa Karwina-Łąki, post la paso de 70 jaroj, kiam pro la inundo estis detruita ligna piedira ponto. La 69-metra pasejo por piedirantoj kaj biciklistoj vasta je tri kaj duona metroj troviĝas jam en la reto de la internaciaj biciklaj trakoj. Estonte ĝi ligos la biciklan vojon de la ĉeĥa Cieszyn kun Jastrzębie-Zdrój en Pollando.
La nova piedira ponto, jam ricevinta la nomon Pasejo de la Najbaroj, estas ŝtala-betona konstruaĵo, kiu per ŝtalaj ŝnuroj estas ligita kun la betonaj pilonoj. Manko de ajnaj pilieroj en la riverfluejo garantias, ke kaze de subita leviĝo de la riverspegulo ĝi restos plene sekura.

El la elsendo 30.09.2026. Legas Gabi – 01′ 19″

Profesoro Arkadiusz Marciniak el Adam Mickiewicz-universitato en Poznano estis elektita kiel la nova prezidanto de la Eŭropa Societo de Arkeologoj. Li specialistiĝas pri la prahistorio, zoo-arkeologio kaj sociaj aspektoj de prahistoriaj agraraj socioj. Li gvidas i.a. multjarajn esplorojn ĉe la neolitika esplortereno Catalhoyuk, Turkio, unu el la plej malnovaj urboj de la mondo, troviĝanta sur la Monda Listo de Unesko.
La elekto okazis dum la antaŭnelonga kongreso de Eŭropa Societo de Arkeologoj, EAA en Ateno. EAA kreiĝinta en 1999 havas 1100 membrojn – arkeologojn kaj specialistojn kunlaborantajn kun arkeologoj – en eŭropaj kaj ekstereŭropaj landoj. Apartenas al ĝi sciencistoj, didaktikistoj, terenaj arkeologoj, konservistoj, muzeaj laborantoj kaj arkeologiaj studentoj. En 1999 EAA akiris la statuson de konsulta korpo de Konsilio de Eŭropo.
Profesoro Arkadiusz Marciniak plenumos la funkcion de EAA-prezidanto ĝis 2030.

El la elsendo 30.09.2026. Legas Maciek – 01′ 20″

La plej grava reguligo rilate la Artefaritan Intelekton en la monda skalo estas la unia AI Act el 2024, kiu kiel la unua laŭ la kontinenta perspektivo ordigas la principojn apliki ĉi tiun teknologion. Ĝi validas en ĉiuj uniaj landoj. Samtempe ĉiu el la landoj memstare kreas kontrolstrukturojn por ĝia funkciado en la propraj landoj. Pri ili disponas jam i.a. Danlando, Finnlando, Italio. En Pollando ĉi-somere estis establita tia kontrolorgano, kiu estas Komisiono por Evoluo kaj Sekureco de la Artefarita Intelekto.
La nova organo ne nur rolos kiel gardanto de la reguligoj, sed ankaŭ kiel institucio de dialogo inter teknologio kaj leĝaro, certigonta kompleksan superrigardon pri la tuta reguliga sistemo ligita kun AI-Act. Al ĝiaj taskoj apartenos i.a. akceptado kaj traktado de plendoj, kontroloj kaj proced-iniciato rilate malobservojn, administraciaj decidoj kaj agadoj subtenantaj la evoluon de AI-sistemoj en Pollando.
La pola parlamento en la ĵusaj tagoj nomumis ĝian unuan prezidanton. Pamela Krzypkowska estas eksperto pri AI, specialisto pri ciferecigado kun riĉaj spertoj pri AI kaj novaj teknologioj en la privata kaj publika sektoroj. Aldonendas, ke ŝi estas esperantistino kunlaboranta kun nia redakcio. En la konsisto de la Komisiono troviĝos krome reprezentanoj de landaj reguligaj oficejoj: Oficejo por la Protekto de Konkurenco kaj Konsumantoj, Oficejo por la Elektronika Komunikado, Komisiono por la Financa Kontrolo kaj Landa Konsilio pri Radiofonio kaj Televido.

El la elsendo 30.09.2026. Legas Milada – 02′ 49″

D-ro Aleksander Deptuła, profesoro de la toruna Universitato Nikolao Kopernik, kaj la nacia konsultanto pri medicina mikrobiologio, estis invitita al la eksperta-konsulta grupo de la Monda Sanorganizo.
La nomumo rilatas al la projekto Antimikroba Administrado, Infektopreventado kaj Kontrolo (AMS-IPC), realigata kun la subteno de la programo EU4Health. Ĝia celo estas plifortigi agadojn koncerne la respondecan aplikadon de antibiotikoj. Temas ankaŭ pri la antaŭmalhelpado kaj kontrolo de infektiĝoj en sanprotektaj centroj.
Kadre de la projekto, ekspertoj estos vizitantaj eŭropajn hospitalojn kaj observos kiel estas organizita la laboro rilate al la antibiotika terapio kaj al la infektokontrolo. Ilia tasko estos identigi spacojn postulantajn plibonigon kaj sekve doni subtenon al sancentroj en prilaborado kaj envivigo de taŭgaj solvoj.
La konsultanoj interŝanĝos siajn spertojn kaj dividos, kunhavigos sukcesajn praktikojn. Dank’ al tio konoj kaj praktikoj de unuopaj landoj estos utiligitaj por perfektigi la protektadon de pacientoj en pliaj eŭropaj sancentroj.

El la elsendo 20.09.2026. Legas Maciek – 01′ 23″

Raoul Wallenberg-akademio kreiĝis en 2001 laŭ la iniciato de Nina Lagergren, la fratino de la konata sveda diplomato, kiu dum la 2-a mondmilito savis en Budapeŝto milojn da judoj kaj post la aresto fare la Ruĝa Armeo en 1944 perdiĝis en Sovetunio.
La Akademio celas veki ĉe junaj homoj civilan kuraĝon, eduki ilin por demokratio kaj homaj rajtoj. Young Courage Award distingas personojn ekde la 13-a ĝis la 20-a vivojaroj, kiuj estas kandidatigitaj de personoj privataj, lernejoj kaj svedaj ambasadoj. En 2026 estis distingitaj junuloj i.a. el Kanado, Greklando, Hungario, Usono, Tanzanio kaj Ugando.
Inter ii troviĝis la 17-jaraĝa Mateusz Dobrowolski el Pollando. La stokholma Wallenberg-akademio agnoskis liajn aktivadojn favore al la homaj rajtoj, mediprotektado kaj lian civitanan engaĝiĝon. Mateusz Dobrowolski ekde plej juna aĝo engaĝiĝis al la socia laboro komence en la lernaja estraro kaj Societo de Infanamikoj, sekve favore al la naturprotektado en kunlaboro kun Monda Natur-Fonduso. Disponante pri la ebleco labori en laboratorio Mateusz Dobrowolski sisteme aktivis por la pureco de loka rivero.
Ne kaŝante la ĝojon pro la internacia distingo li forte emfazis, ke la ĉefa motivo dum lia ĉiutaga laboro estas ĝojo esprimata de homo, homoj, al kiuj oni donas helpon. Mateusz Dobrowolski estas la dua polo akirinta la titolon Young Courage Award. En 2025 ĝi estis atribuita al Tomasz Biera el Varsovio.

El la elsendo 20.09.2026. Legas Milada – 02′ 52″

De pli ol 40 jaroj la pola kosmetikaĵa marko Inglot akiris firman pozicion sur la kosmetikaĵa merkato. Ĝia ĉefa klientaro troviĝas en Pollando, kie Inglot disponas pri ĉirkaŭ 70 propraj salonoj kaj aliaj vendolokoj en la plej grandaj komercaj centroj kaj flughavenoj. Ĝiaj kosmetikaĵoj baziĝas sur propra produktado, evoluigado de la jam konataj receptoj kaj sendependeco.
Inglot samtempe estas unu el la plej konataj ekzemploj de la internacia sukceso de polaj kosmetikaĵoj, kiuj estas aĉeteblaj en 90 landoj, en pli ol du mil salonoj, vendejoj en komercaj centroj, insulaj standoj, flughavenoj kaj pli ol 200 platformoj de elektronika komerco.
Nun la plimultecan akcipakaĵon aĉetis en la firmao la pola merkatevoluiga fonduso Avallon MBO, kvankam la aktualaj posedantoj restas en la firmaa estraro. Inglot intencas akceli la eksterlandan ekspansion kaj evoluigi la plurkanalan distribuadon de siaj kosmetikaĵoj, utiligante la globskalan merkaton de beligaj produktoj, kies valoro ĝis la 2030-a jaro povas superi 800 miliardojn da dolaroj.
En 2025 Inglot lanĉis 72 novajn vendolokojn en la mondo kaj vastigis la retan distribuadon de siaj produktoj je pliaj komercaj retplatformoj.

El la elsendo 20.09.2026. Legas Pamela – 01′ 55″

La Ĉefa Statistika Oficejo baze de datumoj el 2025 informis, ke la nombro de personoj partoprenantaj sportajn okupojn aŭ praktikantaj fizikan ripozon kreskis je preskaŭ 5 procentoj kompare al 2021. Deklaris tion 43,7 procentoj de poloj, inkluzive de pli ol 41 procentoj de virinoj kaj 46 procentoj de viroj.
Ĉiam pli da poloj deklaras regulan fizikan aktivecon, la kresko kompare al 2021 egalas al 2,3 procentoj. La plej sportemaj estas urboloĝantoj, preskaŭ 60 procentoj en la kamparo la sportumadon deklaris nur unu triono de la loĝantoj. La sportan malaktivecon motivas manko de libera tempo (33 procentoj), manko de interesiĝo aŭ prefero de pasiva ripozo ( pli ol 22 procentoj).
La plej populara formo de fizika aktiveco estas biciklado, kiun sekvas naĝado.
Samtempe malkreskis la elcento de poloj, kiuj deklaris sian tre bonan aŭ bonan fizikan dispozicion, je 1,4 procentoj. Entute 8,8 procentoj de la enketitoj sian fizikan lertecon taksis negative.
En la esplorado de la Ĉefa Statistika Oficejo ne estis konsideritaj devigaj sportaj okupoj de lernantoj kaj studentoj aŭ partopreno en fizika/mova rekapabligado.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Gabi kaj Milada – 01′ 51″

La Internacia Pritakso de Lernejaj Kapabloj (Programme for laInternational Student Assessment) estas programo, elmontranta la nivelon kaj kapablodiferencojn de 15-jaruloj, kiuj disvolviĝas dum la lerneja edukado kaj ekster la lernejo. La esploro estas ideala por elmontri kiomgrade la edukado altiĝas aŭ malaltiĝas.
En ĉiu eldono de la Pritakso oni donas la atenton al la matematikaj kapabloj, kompreno de la legata teksto kaj al kompreno de natursciencoj. La Pritakso de 2025 la ĉefan atenton donis al la kompreno de natursciencoj.
La programon 2025 partoprenis 91 landoj kaj regionoj kaj la nombro de testitaj lernanoj superis 760 mil. Pollandon reprezentis 7103 lernantoj el 217 lernejoj kaj la testado okazis inter la 3-a de marto kaj la 25-a de aprilo 2025.
En ĉiuj tri testitaj sferoj la rezultoj de la polaj 15-jaruloj superis la mezumon por 38 landoj de OECD, Organizaĵo por la Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo kaj por 27 landoj de la Eŭropa Unio. En la Unio esence pli bonajn rezultojn atingis lernantoj en Estonio kaj Finnlando.
Komparante la rezultojn de la unuopaj landoj en la eldonoj 2022 kaj 2025 nur unu lando, Slovakio plibonigis siajn rezultojn rilate natursciencojn. La plimulto de la eŭropaj landoj havas la rezultojn sur pli-malpli sama nivelo kiel en 2022. Signife malpli bonajn rezultojn en la Unio notis Latvio, Danlando, Slovenio kaj Malto.
La malkreska tendenco same en la Unio kiel ankaŭ en la landoj de la Organizaĵo por la Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo estis notita en 2025 kompare al 2022 rilate al la matematikaj kapabloj kaj al la kompreno de legata teksto. Tio laŭ ekspertoj signifas alarman signalon por la eduksistemoj.
La plej bonajn, plej altajn rezultojn – simile kiel en la antaŭaj eldonoj de PISA-esploroj – atingis lernejoj en la aziaj landoj kaj regionoj.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Maciek – 02′ 30″

Ekde la nova lernojaro, t.e. la 1-a de septembro en polaj lernejoj lernantoj ne rajtos uzi plurfunkciajn telefonojn kaj aliajn aranĝaĵojn, kiuj ebligas la komunikadon, son- kaj videoregistradon. Tio estas amendo de la kleriga leĝaro, por kiu en la pola Sejmo voĉdonis la plimulto de 420 deputitoj. Nun la leĝon traktos la Senato.
La decido validos en publikaj kaj nepublikaj bazaj lernejoj. La lernejoj dediĉos apartan deponejon por tiuj aranĝaĵoj, kiu garantios la protekton de la lernejanaj rajtoj al privateco. La amendo koncernas ankaŭ antaŭlernejojn kaj antaŭlernejajn klasojn en bazaj lernejoj. Sed rilate ĉi-lastajn estos entute malpermesita la kunportado de la plurfunkciaj telefonoj kaj de aliaj elektronikaĵoj sur la terenon de la tiunivelaj edukcentroj.
La malpermeso ne rilatas al la organizitaj lernejaj ekskursoj, estado en internulejoj kaj al la tempo pasigita sur la tereno de edukcentro ekster la klerigplano, ekzemple en sporta salonego, kiun lernejoj luas al la loĝantoj. La malpermeso antaŭvidas esceptojn kiel la decido de instruisto pri ilia uzo dum lecionoj, kiam aperos urĝa bezono kontakti la gepatrojn.
En la superbazaj lernejoj kiel liceoj aŭ teknikumoj, t.e. profesiaj mezlernejoj, ne validos la ĝenerala malpermeso, sed ĉiu lernejo devos difini en sia statuto principojn ligitajn kun la uzo de plurfunkciaj telefonoj kaj aliaj elektronikaĵoj aŭ decidi pri ilia malpermeso.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Pamela – 01′ 54″

Lastĵaude la pola prezidento Karol Nawrocki kun la edzino Marta publike invitis al amasa partopreno en la Tago de la Nacia Legado, la 5-an de septembro, dum kiu estas legota unu el plej gravaj verkoj de la pola literaturo „La Prauloj” de Adam Mickiewicz. Temas pri ciklo da romantikaj dramoj, en kiu inerplektiĝas motivoj de la pagana rita omaĝe al la mortintoj, fanstato, malfeliĉa amo kaj motivoj de matirologio kaj nacia mesianismo. „La Prauuloj” de Mickiewicz funkcias kiel la nacia mistero, en kiu popolaj ritoj fariĝas spaco por enpensiĝo pri la polaj sortoj kaj fundamentaj probemoj de nacia komunumo tiaj, kiel libereco kaj suvereneco.
La Nacia Legado estas la ĉiujara evento, en kiu partoprenas la prezidenta paro, lernejoj, bibliotekoj, kultuinstitutoj, institucioj publikaj kaj sociaj, personoj privataj. Ekde la komenco la kampanjon partoprenas esperantistoj en Pollando kaj ekster ĝiaj limoj.
En Bjalistoko la 5-an de septembro okazos eĉ du eventoj ligitaj kun la Tago. La Podlaĥia Libraro invitas politikistojn, gravajn personojn kaj aktorojn al legado en la pola lingvo. La nunjara legado de „La Prauloj” de Adam Mickiewicz en Esperanto sekvos je la 15-a horo en Centro de Ludoviko Zamenhof (Bjalistoka Kulturcentro). Tie oni legos la verkon en la traduko de Lidia Ligęza, kiu donis al ĝi la titolon „Avoj”. Tiu vorto ne rilatas tamen al biologiaj avoj, sed al prauloj (mortintaj parencoj) kaj al la iama popola rito dediĉita al ilia memoro.
La fragmentojn de la teksto en la bjalistoka Zamenhof-centro legos amatore membroj de la Bjalistoka E-Societo. La legadon akompanos la ruliĝanta surekrane teksto en la pola lingvo. La evento estos la okazo memorigi biografiajn faktojn el la vivo de Adam Mickiewicz, krome la partoprenantoj de la Nacia Legado en Esperanto povos aĉeti la ĵus eldonitan libroforme tekston.

El la elsendo 30.08.2026. Legas Barbara – 02’55