Novaĵoj

La Ĉefa Statistika Oficejo baze de datumoj el 2025 informis, ke la nombro de personoj partoprenantaj sportajn okupojn aŭ praktikantaj fizikan ripozon kreskis je preskaŭ 5 procentoj kompare al 2021. Deklaris tion 43,7 procentoj de poloj, inkluzive de pli ol 41 procentoj de virinoj kaj 46 procentoj de viroj.
Ĉiam pli da poloj deklaras regulan fizikan aktivecon, la kresko kompare al 2021 egalas al 2,3 procentoj. La plej sportemaj estas urboloĝantoj, preskaŭ 60 procentoj en la kamparo la sportumadon deklaris nur unu triono de la loĝantoj. La sportan malaktivecon motivas manko de libera tempo (33 procentoj), manko de interesiĝo aŭ prefero de pasiva ripozo ( pli ol 22 procentoj).
La plej populara formo de fizika aktiveco estas biciklado, kiun sekvas naĝado.
Samtempe malkreskis la elcento de poloj, kiuj deklaris sian tre bonan aŭ bonan fizikan dispozicion, je 1,4 procentoj. Entute 8,8 procentoj de la enketitoj sian fizikan lertecon taksis negative.
En la esplorado de la Ĉefa Statistika Oficejo ne estis konsideritaj devigaj sportaj okupoj de lernantoj kaj studentoj aŭ partopreno en fizika/mova rekapabligado.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Gabi kaj Milada – 01′ 51″

La Internacia Pritakso de Lernejaj Kapabloj (Programme for laInternational Student Assessment) estas programo, elmontranta la nivelon kaj kapablodiferencojn de 15-jaruloj, kiuj disvolviĝas dum la lerneja edukado kaj ekster la lernejo. La esploro estas ideala por elmontri kiomgrade la edukado altiĝas aŭ malaltiĝas.
En ĉiu eldono de la Pritakso oni donas la atenton al la matematikaj kapabloj, kompreno de la legata teksto kaj al kompreno de natursciencoj. La Pritakso de 2025 la ĉefan atenton donis al la kompreno de natursciencoj.
La programon 2025 partoprenis 91 landoj kaj regionoj kaj la nombro de testitaj lernanoj superis 760 mil. Pollandon reprezentis 7103 lernantoj el 217 lernejoj kaj la testado okazis inter la 3-a de marto kaj la 25-a de aprilo 2025.
En ĉiuj tri testitaj sferoj la rezultoj de la polaj 15-jaruloj superis la mezumon por 38 landoj de OECD, Organizaĵo por la Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo kaj por 27 landoj de la Eŭropa Unio. En la Unio esence pli bonajn rezultojn atingis lernantoj en Estonio kaj Finnlando.
Komparante la rezultojn de la unuopaj landoj en la eldonoj 2022 kaj 2025 nur unu lando, Slovakio plibonigis siajn rezultojn rilate natursciencojn. La plimulto de la eŭropaj landoj havas la rezultojn sur pli-malpli sama nivelo kiel en 2022. Signife malpli bonajn rezultojn en la Unio notis Latvio, Danlando, Slovenio kaj Malto.
La malkreska tendenco same en la Unio kiel ankaŭ en la landoj de la Organizaĵo por la Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo estis notita en 2025 kompare al 2022 rilate al la matematikaj kapabloj kaj al la kompreno de legata teksto. Tio laŭ ekspertoj signifas alarman signalon por la eduksistemoj.
La plej bonajn, plej altajn rezultojn – simile kiel en la antaŭaj eldonoj de PISA-esploroj – atingis lernejoj en la aziaj landoj kaj regionoj.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Maciek – 02′ 30″

Ekde la nova lernojaro, t.e. la 1-a de septembro en polaj lernejoj lernantoj ne rajtos uzi plurfunkciajn telefonojn kaj aliajn aranĝaĵojn, kiuj ebligas la komunikadon, son- kaj videoregistradon. Tio estas amendo de la kleriga leĝaro, por kiu en la pola Sejmo voĉdonis la plimulto de 420 deputitoj. Nun la leĝon traktos la Senato.
La decido validos en publikaj kaj nepublikaj bazaj lernejoj. La lernejoj dediĉos apartan deponejon por tiuj aranĝaĵoj, kiu garantios la protekton de la lernejanaj rajtoj al privateco. La amendo koncernas ankaŭ antaŭlernejojn kaj antaŭlernejajn klasojn en bazaj lernejoj. Sed rilate ĉi-lastajn estos entute malpermesita la kunportado de la plurfunkciaj telefonoj kaj de aliaj elektronikaĵoj sur la terenon de la tiunivelaj edukcentroj.
La malpermeso ne rilatas al la organizitaj lernejaj ekskursoj, estado en internulejoj kaj al la tempo pasigita sur la tereno de edukcentro ekster la klerigplano, ekzemple en sporta salonego, kiun lernejoj luas al la loĝantoj. La malpermeso antaŭvidas esceptojn kiel la decido de instruisto pri ilia uzo dum lecionoj, kiam aperos urĝa bezono kontakti la gepatrojn.
En la superbazaj lernejoj kiel liceoj aŭ teknikumoj, t.e. profesiaj mezlernejoj, ne validos la ĝenerala malpermeso, sed ĉiu lernejo devos difini en sia statuto principojn ligitajn kun la uzo de plurfunkciaj telefonoj kaj aliaj elektronikaĵoj aŭ decidi pri ilia malpermeso.

El la elsendo 10.09.2026. Legas Pamela – 01′ 54″

Lastĵaude la pola prezidento Karol Nawrocki kun la edzino Marta publike invitis al amasa partopreno en la Tago de la Nacia Legado, la 5-an de septembro, dum kiu estas legota unu el plej gravaj verkoj de la pola literaturo „La Prauloj” de Adam Mickiewicz. Temas pri ciklo da romantikaj dramoj, en kiu inerplektiĝas motivoj de la pagana rita omaĝe al la mortintoj, fanstato, malfeliĉa amo kaj motivoj de matirologio kaj nacia mesianismo. „La Prauuloj” de Mickiewicz funkcias kiel la nacia mistero, en kiu popolaj ritoj fariĝas spaco por enpensiĝo pri la polaj sortoj kaj fundamentaj probemoj de nacia komunumo tiaj, kiel libereco kaj suvereneco.
La Nacia Legado estas la ĉiujara evento, en kiu partoprenas la prezidenta paro, lernejoj, bibliotekoj, kultuinstitutoj, institucioj publikaj kaj sociaj, personoj privataj. Ekde la komenco la kampanjon partoprenas esperantistoj en Pollando kaj ekster ĝiaj limoj.
En Bjalistoko la 5-an de septembro okazos eĉ du eventoj ligitaj kun la Tago. La Podlaĥia Libraro invitas politikistojn, gravajn personojn kaj aktorojn al legado en la pola lingvo. La nunjara legado de „La Prauloj” de Adam Mickiewicz en Esperanto sekvos je la 15-a horo en Centro de Ludoviko Zamenhof (Bjalistoka Kulturcentro). Tie oni legos la verkon en la traduko de Lidia Ligęza, kiu donis al ĝi la titolon „Avoj”. Tiu vorto ne rilatas tamen al biologiaj avoj, sed al prauloj (mortintaj parencoj) kaj al la iama popola rito dediĉita al ilia memoro.
La fragmentojn de la teksto en la bjalistoka Zamenhof-centro legos amatore membroj de la Bjalistoka E-Societo. La legadon akompanos la ruliĝanta surekrane teksto en la pola lingvo. La evento estos la okazo memorigi biografiajn faktojn el la vivo de Adam Mickiewicz, krome la partoprenantoj de la Nacia Legado en Esperanto povos aĉeti la ĵus eldonitan libroforme tekston.

El la elsendo 30.08.2026. Legas Barbara – 02’55

Profesorino Agnieszka Tycińska, la estro de Kliniko pri Intensa Kardiologia Terapio ĉe la Medicina Akademio en Bjalistoko, estis elektita kiel la prezidanto-elektito de ACVC – Asocio de Akuta Kardiovaskula Prizorgo – por la oficperiodo 2026-28. Tio estas unu el la plej gravaj strukturoj kadre de ESC – Eŭropa Kardiologia Societo.
Dum sia dujara oficado profesorino Tycińska kunkreos la evolustrategion de ACVC, ŝi reprezentos ĝin eksterlande. Post ĉi tiu periodo ŝi transprenos la plenan gvidadon de la eŭropa medio de specialistoj okupiĝantaj pri intensa kardiologia terapio. Ŝi estros la laborojn de sciencistoj kaj kuracistoj savantaj pacientojn en statoj vivminacaj i.a. kun akuta koronaria korsindromo, kardiogena ŝoko kaj severa korinsuficienco.
La elekto konfirmas ŝiajn vastajn kompetentojn kaj profesian aŭtoritatecon. Ŝi prezidas ACVC-komitaton pri Konfirmado kaj Akreditigado, membras en laborgrupoj pri subita korfunkcia halto. En 2025 ŝi estis krome elektita kiel la Prezidanto-elektito de la Pola Kardiologia Societo, kiun funkcion ŝi transprenos en 2027.

El la elsendo 30.08.2026. Legas Pamela – 01’50”

Nunjare ŝanĝiĝis sur la pola merkato la vendoreguloj de mielo, kio sekvas el adapto de la ĝistiamaj normoj al la uniaj reguloj.
La plej grava ŝanĝo rilatas al mielo subigita al intensa filtrado, el kiu estas forigita parto de la natura poleno. Tiu produkto ne plu povas esti sur la merkato difinata kiel „mielo”.
Poleno estas unu el la elementoj utiligataj dum la identigado de mielo por eviti la falsadon de la produkto. La foresto de poleno malfaciligas verkonformigon de la aŭtenteco de la produkto kaj difinon de ĝia efektiva fonto. Por konsumantoj tio signifas pli fidindan informon pri la mielo sur la merkato. La aĉetebla mielo devas havi naturan konsiston de poleno, enzimoj kaj aliaj por ĝi karakterizaj. La novaj reguloj ne ŝanĝas klasifikadon de mielo, sed rilatas nur al la kvalitaj konsideroj.

El la elsendo 30.08.2026. Legas Maciek – 0’56”

Ekde la 10-a de majo (krom lundoj) Krakovo revenigis la ceremonian malfermadon de la urbopordego. La urbogardistoj akompanitaj de la trumpetisto kaj reprezentanto de la krakova muzeo solene malfermas la pordegon en la Barbakano je la 10-a horo, ligante al la 18-jarcenta tradicio. La ideo celas reliefigi la fakton, ke la urbo estas malferma kaj bonvenigas ĉiujn. La evento okazas en la akompano de la 15-jarcenta melodio „Cracovia Civitas”.
Tiel, la urbomastroj inspiritaj de la historiaj dokumentoj, revenigis la memoron pri iam tre signifa kaj praktika kutimo, atribuante al ĝi iom pli aktualan formon. La ceremonio ligas al la dokumento el la 1721-a jaro detale priskribanta zorgon pri sekureco de la urbo. Kvankam la ĉefideo estas demonstri la urbon kiel malferman kaj bonvenigan al ĉiuj, tamen krakovanoj kiel mastroj de la urbo samtempe atentigas, ke tiuj kiuj Krakovon vizitas devas memori pri respekto por la urba heredaĵo, por la sociaj rilatoj en la urbo.

El la elsendo 20.08.2026. Legis Pamela – 01’24”

La edzino de la pola prezidento, Marta Nawrocka partoprenis renkontiĝon de la Edzinoj de la Prezidentoj de NATO-Pintrenkonto. La renkontiĝo estis dediĉita al la temo „Infanoj, teknologio kaj sekureco: protekto de estontaj generacioj”.
En sia parolado Marta Nawrocka referencis al la marta renkontiĝo „Ni komune formas estontecon”, kiu estis organizita de la unua damo de Usono, Melanie Trump. Ĝi estis dediĉita al la uzo de Artefarita Intelekto kaj aliaj teknologioj en la edukado. En tiu kunteksto la edzino de la pola prezidento atentigis, ke kvankam la interreto malfermas antaŭ infanoj multegajn eblojn tamen samtempe kunportas ofendomesaĝojn kaj manipuladojn, kiuj povas lezi por la tuta vivo. Tial, ŝi argumentis: necesas instrui la respondecon pri uzataj vortoj, necesas krei „modon je respekto” en la konektita spaco.
Marta Nawrocka anoncis samtempe, ke ĉi-aŭtune en Varsovio ŝi organizos renkontiĝon dediĉitan al la sekureco de infanoj kaj junuloj en la cifereca mondo.

El la elsendo 20.08.2026. Legis Milada – 01’40”

La polaj spuroj eksterlande ne ĉiam estas troveblaj en muzeoj. Al tiaj spuroj apartenas i.a. tiom rekoneblaj lokoj kiel la pola Tombejo „Na Rossie” en Vilno, Litovio aŭ la pola militista tombejo sur Monte Cassino, Italio. Al aliaj kalkuliĝas kastelo en Montrésor en Francio, Pola Instituto kaj Muzeo de generalo Sikorski en Londono, memortabulo omaĝanta la estadon de Chopin en la ĉeĥa Prago.
Ne malpli valoraj, kvankam pli modestaj polaj spuroj kaŝiĝas en eksterlandaj tombejoj, sanktejoj, parkoj, kapeloj, privataj kolektoj, lokaj muzeoj aŭ memortabuloj sur domfasadoj. Al ili apartenas krome eksterlandaj laborspuroj de polaj artistoj, inĝenieroj, sociaj agantoj, elmigrintoj. Ne ĉiuj el ili funkcias en la vasta socia konscio, sed ĉiuj kune formas mapon de la pola ĉeesto en la mondo.
Komence de julio 2026 la Instituto Polonika anoncis la 4-an eldonon de la konkurso ”Spuroj senlime”. Ĝia celo estas ĝuste la pridokumentado de polaj spuroj eksterlande. La konkurso estas adresita al ĉiuj, kiuj dum la feriaj forveturoj, estadoj, familiaj vizitoj eksterlande rimarkas ajnajn spurojn ligitajn kun Pollando. Tiu iniciato ligas la impresiĝemon de feriantaj poloj je historio kun zorgo fote pridokumenti ĉi tiujn lokojn.
En la antaŭaj jaroj la Instituto Polonika kolektis kelkajn mil ĉi-rilatajn dokumentojn el kelkdeko da landoj. La transsenditaj fotoj bildigas kiom variaj estas la polaj spuroj en la mondo kaj reliefigas kiom da personoj volas aktive partopreni en ĉi tiu dokumenta laboro. Detalaj informoj pri la konkurso troviĝas en la paĝo de Polonika. www.baza.polonika.pl/konkurs

El la elsendo 27.07.2026. Legis Gabi – 02’13”

Post la unuaj importitaj fragoj el Greklando, Turkio kaj Egiptio venis periodo por fragoj el Pollando. Ili apartenas al la plej popularaj kaj sopire atendataj sezonaj fruktoj, kies rikolto dependas de la vetero, ĉar multaj fragokampoj troviĝas subĉiele.
Sed ĉiukaze Pollando post Hispanio apartenas al la plej grandaj kultivantoj de fragoj en la Unio. En 2025 ĝi akiris la 2-an lokon rikoltinte 151 mil tunojn da fragoj sur la areo egala al 28 mil hektaroj kaj tiu ĉi kvanto certigis al ni 13-procentan partoprenon en la unia fragomerkato. Hispanio antaŭis Pollandon kaj produktinte 332 mil tunojn da fragoj kaj havis 28-procentan partoprenon en la unia merkato. Pliajn lokojn kun la 11-procenta partopreno en la unia fraga merkato havis Greklando kaj Germanio, dum Italo akiris 10-procentan parton.
En Pollando oni kultivas 40 fragospeciojn, kiuj malsimilas laŭ la rikoltoperiodo. Al la fruaj specioj, kiuj liveras fruktojn jam en majo apartenas „Rumba”, „Kent” kaj „Honeoye”. La fraga sezono daŭras ekde majo dum ĉirkaŭ 6 semajnoj, sed dank’ al modernaj teknologioj la fragorikolto estas ebla ĝis la unuaj frostaj tagoj, ĝis novembro.
Signifa parto de polaj fragoj estas eksportata. Pasintjare temis pri 74 mil tunoj, inkluzive de 59 mil tunoj da frostigitaj fruktoj. En 2025 polaj freŝaj fragoj trafis unuavice al la eksteruniaj landoj (Belorusio aĉetis 11 mil tunojn). En la Unio plej multaj freŝaj polaj fragoj celis Germanion, Litovion kaj Ĉeĥion. La plej grandaj klientoj de polaj frostigitaj fragoj en 2025 estis Germanio, Francio kaj Nederlando.
La monda potenculo de fragoproduktado estas Ĉinio. Datumoj el 2024 informas pri 4,1 milionoj da tunoj da rikoltitaj tie fragoj. La sekvan lokon okupis Usono kun 1,5 milionoj da tunoj.

El la elsendo 27.07.2026. Legis Gabi – 03’01”