POLA RETRADIO

nia komuna lingvomedio

Novaĵoj

Ambasadoroj de la Pola Historio 2026

Ambasadoro de la Pola Historio estas honora distingo lanĉita komence de 2009 laŭ la decido de la prezidanto de la Instituto pri Nacia Memoro. Ricevas ĝin personoj kaj institucioj aparte meritiĝintaj por disvastigi la historion de la pola nacio. Inter la laŭreatoj troviĝas poloj, poldevenuloj vivantaj eksterlande kaj eksterlandanoj, kiujn ligas amo al la historio de Pollando kaj al poloj, flegado de la pola historia memoro, profundigado kaj popularigado de la plej nova historio de Pollando kaj malkaŝado de forgesitaj faktoj kaj personoj meritiĝintaj por la pola nacio.
La 4-an de novembro 2026 en la varsovia Palaco de la Respubliko estis enmanigitaj pliaj premioj „Ambasadoro de la Pola Historio“, per kiuj estis distingitaj i.a. personoj aktivantaj en Argentino, Danlando, Italio kaj Usono.
Inter la laŭreatoj troviĝas la Pola Biblioteko, kies patrono estas Ignacy Domeyko en Buenos Aires, Argentino. Ĝi kolektas librojn, fotojn kaj dokumentojn pri la sortoj de la pola elmigrintaro, organizas ekspoziciojn, gvidas la instruadon de la pola lingvo kaj eldonas sciencajn publikaĵojn. La nunjara laŭreato fariĝis krome profesoro Thomas Wegener Friis, dana historiisto okupiĝanta i.a. pri la historio de sekretservo kaj kontraŭ-sekretservo kaj kune kun la Pola Instituto organizas internaciajn konferencojn „Need to Know“. Maria Radożycka, la tria laŭreato de la titolo Ambasadoro de la Pola Historio de 25 jaroj proksimigas la historion de Pollando en Italio. Apartan atenton en ŝia laboro okupas la sortoj de soldatoj el la 2-a Pola Korpuso (la 2-a mondmilito). La kvara ambasadoro en la nunjara eldono fariĝis Edward Reid, usona populariganto de la pola historio, establinto de la portalo PolishTruth.com. En siaj anglalingvaj publikaĵoj li proksimigas polan historian perspektivon, informante pri polaj spertoj dum la 2-a mondmilito, pri la historio de la pola konspira ŝtato kaj pri krimoj de totalismaj reĝimoj. La kvina titolo Ambasadoro de la Pola Historio estis atribuita al la organizaĵo Videofact – International Documentary Press establita de Marian Farynarz. Ĝi de 40 jaroj dokumentas la vivon de la pola kolonio en Usono kaj de la pola sendependiga enmigrintaro. Lia arkivo kun ĉ. 5 horoj da registraĵoj estis kopie transdonita al la pola Instituto pri la Nacia Memoro.

El la elsendo 10.11.2026. Legas Barbara – 03′ 41″

Ludu

Poznana frandaĵo por la Tago de la Sendependeco

La 11-an de novembro en Pollando ni solenas ne sole la nacian feston de sendependeco. La 11-a de novembro estas ankaŭ en la kristana mondo, do ankaŭ en Pollando nomtago de s-ta Marteno. Kun ĉi tiu tago, kaj kun la nomo de ĝia patrono ligiĝas la Sanktmartena Kornkuko el Poznano, kies tradicio havas jam 135-jaran tradicion.
Ĉio komenciĝis en 1891 jaro, kiam la ĉefpastro de la paroĥejo de s-ta Marteno en Poznano alvokis siajn paroĥanojn imiti la patronon por helpi povrulojn. Kiel la unua lian alvokon respondis sukeraĵista majstro Józef Melzer bakante kornokukojn el pasto folistruktura, farĉitajn per maso el blankaj papaveroj, nuksoj, rozenoj, supraĵe glazuritajn kaj priŝutitajn per nukseroj. Poznananoj povis aĉeti ilin, dum homoj mizeraj estis per ili regalataj senpage. La enspezoj pro la disvendo estis destinitaj por la vigilia, sanktvespera Kristnaska nutraĵhelpo por la plej mizeraj loĝantoj de la urbo. En 1901 la bakadon de la sanktmartenaj kornokukoj transprenis Sukeraĵista Gildo.
Ekde 2008 la Sanktmartena Kornkuko havas statuson de la unia produkto kun la devenloka protekta nomo. La tradicio de la sanktamartenaj kukoj ĉesis limiĝi al Poznano kaj la regiono kaj disvastiĝis – aparte en la lastaj jaroj – tra la tuta lando, inkluzive de Varsovio, kie la kukojn eblas aĉeti i.a. en licencitaj bakejoj kaj kafejoj.
Aktuale en Poznano kaj la tuta regiono 92 bakejoj kaj sukeraĵejoj disponas pri licencista atesto de rajtohava bakisto de la sanktmartenaj kornokukoj. Dum la tago de la Sankta Marteno la poznanaj bakistoj vendas ĉirkaŭ 250 tunojn da ili. Dum la tuta jaro temas pri ĉirkaŭ 500 tunoj, kio signifas preskaŭ 2 milionojn 500 mil kukojn.

El la elsendo 10.11.2026. Legas Gabi – 02′ 41″

Ludu

La festado de Tago de la s-ta Mateno ne nur en Poznano

La Festo de la Nacia Sendependeco, la 11-an de novembro koincidas kun la tago, kies patrono estas s-ta Marteno. En Pollando Marteno estas tre populara persona vira nomo, kiun havas – laŭ la statistikaĵoj el oktobro 2026 – 447 274 homoj. Krome sankta Marteno estas la patrono de preskaŭ 200 katolikaj preĝejoj.
Dum jaroj la 11-a de novembro vekis asaciociojn unuavice kiel patriota festo. Sed Poznano, la okcidenta Pollando, ekde 1994 organizas ĉeokaze la Sanktmartenan Tagon. Komence ĝi estis ligita kun la Festo de la Sendependeco, sed kelkajn jarojn poste ĝi transformiĝis en grandan urban feston kun parado, bazaro, kun tiaj frandaĵoj kiel la sankt-martena kornokuko kaj anseraĵo, koncertoj kaj aliaj aranĝoj. Ĝi estas difinata „La nomtago de la strato Sankta Marteno“.
En 2026 la Tago – kadre de la Festo de Sendependeco – pasos sub la devizo „Faru bonon“ ligante al la figuro de s-ta Marteno, kiu dividis sian mantelon kun povrulo.
Al la 30-jara poznana parado kaj festado de la Sanktmartena Tago aliĝis jam kelkaj aliaj urboj kiel Toruń, Włocławk, Bydgoszcz. Ĉi jare la porokazajn eventojn lige kun la Tago de s-ta Marteno organizas pliaj urboj, kiel Lodzo, Zamość kaj Lublin.

El la elsendo 10.11.2026. Legas Maciek – 01′ 45″

Ludu

Malkreskanta konsumado de alkoholaĵoj en la Unio

En la raporto de Eurostat pri la ŝlosilaj datumoj rilataj al la vivkondiĉoj en Eŭropo-2026 troviĝas interesaj informoj pri la konsumado de alkoholaĵoj en la Unio, aparte pri la ofteco de la drinkado. Ili koncernas la 2025-an jaron. Pli fruaj esploroj okazis en 2022.
Rezultas el ili, ke Pollando avanas inter la uniaj landoj konsiderante la malkreskon de la konsumado. Kompare al 2022 en nia lando, cetere simile kiel en la Unio mem, malkreskis la nombro de personoj deklarantaj oftan drinkadon. Elcento da poloj drinkantaj ĉiutage apartenas al la plej malaltaj en la Unio kaj koncernas duonan procenton de la enketitoj. En la Unio la sama indico egalas al 5 procentoj. Se ok dekonoj da procento rilatis al la enketitoj inter la 16-a kaj la 24-a vivojaroj, en la aĝgrupo 65 + tiu indico egalis al 8,9 procentoj.
La unufojan konsumadon de alkoholaĵoj en la semajno deklaras tri procentoj de la polaj enketitoj, en la Unio ĉiu kvina loĝanto. 17 procentoj de poloj deklaras la konsumadon de alkoholaĵoj nur unu fojon monate kaj en la Unio tiu elcento egalas al 21,8.
Eurostat elmontras, ke pli oftan konsumadon de alkoholaĵoj en ĉiuj tri kategorioj – ĉiutaga, ĉiusemajna, ĉiumonata – deklaris viroj ol virinoj, kvankam la drinkad-ofteco ne donas informon pri la kvanto de konsumitaj alkoholaĵoj aŭ la karaktero de la drinkado.
Malpli ofte, ol unu fojon monate alkoholaĵdrinkadon deklaras 20,7 procentoj de poloj dum 33,5 procentoj entute ne konsumis alkoholaĵojn dum la lasta jaro. Samtempe en Pollando kreskis grupo de personoj drinkantaj sporade de 43,2 procentoj en 2022 ĝis 44,6 procentoj en 2025.
Konklude – baze de datumoj rilate al 2025 – la ĉiutaga konsumado de alkoholaĵoj rilatas al negranda parto de la uniaj loĝantoj, tamen la konsumado kreskas konforme al la aĝo, kaj viroj pli ofte drinkis ol virinoj. Samtempe pli ol unu triono de la uniaj loĝantoj ne drinkis en 2025 aŭ entute abstinas.

El la elsendo 10.11.2026. Legas Milada – 03′ 54″

Ludu

Konservindaj historiaj objektoj en la varsovia nekropolo Powązki

La nekropolo Malnova Powązki-Tombejo en Varsovio formas eksterordinaran spacon, kiu dokumentas la arton, lingvon, kulturon kaj tradicion de multaj generacioj. Monumentecaj sarkofagoj, kapeletoj, skulptaĵoj, tomboŝtonoj kaj tomboskulptaĵoj estas verko de elstaraj artistoj – arkitektoj kaj skulptistoj. Unu el la ŝlosilaj taskoj de la Fondaĵo Malnova Powązki-Tombejo restas protektado kaj konservado de ĉi tiu heredaĵo. Laŭ ĝiaj lastaj informoj komenciĝis plia etapo de laboroj pri ciferecaj 3D-modeloj de la historiaj objektoj. Tio ebligos vastigi la kolekton, kiu jam troviĝas en la retejo de la fondaĵo: fundacja.starepowazki.pl/skany-3d. Nun, per novaj skanaĵoj estos ĉirkaŭprenitaj same monumentoj kun aparta valoro historia, kiel ankaŭ objektoj gravaj en la kunteksto de la historio de ĉi tiu loko. Dank’ al tio virtuala promeno tra la Malnova Powązki-Tombejo estos pli ampleksa kaj pli vaste alirebla al la publiko, same al artamantoj kiel ankaŭ al personoj, kiuj ne povas viziti la lokon persone. En la lastaj jaroj kreiĝis speciala apo kaj eduk-pupitroj funkciantaj sur la tereno de la nekropolo. Nun dank’ al 3D-modeloj vastiĝos ĉi tiu eduka kaj dokumenta spaco.

El la elsendo 30.10.2026. Legas Gabi – 01′ 45″

Ludu

Malkreskas la eŭropa bierproduktado

Laŭ la datumoj de Eurostat el la fino de aŭgusto 2026 en Eŭropo malkreskas la bierproduktado. En 2025 la uniaj landoj produktis 34,4 miliardojn da litroj da biero, je sep dekonoj de procento malpli ol en 2024. Plej multe da biero en la uniaj landoj produktis Germanio – 7,4 miliardojn da litroj kaj Hispanio – 5,3 miliardojn da litroj. Pollando plasiĝis je la tria loko kun 3,5 miliardoj da litroj. Sekve, la kvoto de Germanio en la totala unia bierproduktado egalis al 21,6 procentoj, de Hispanio al 15,5 procentoj kaj de Pollando al 10,2 procentoj. Malantaŭ Pollando lokiĝis Nederlando kun la bierproduktado egala al 2,4 miliardoj da litroj kaj Francio, kiu produktis 2,1 miliardojn da litroj da biero.
Laŭ Eurostat la kvin plej grandaj bierproduktantoj en la Unio – ĵus menciitaj – liveris preskaŭ 60 procentojn de la totala bierproduktado en la Unio en 2025. En la ĝenerala bierproduktado, 32,3 miliardojn da litroj da biero konsistigis drinkaĵoj pli ol 5-procentaj. La kvanto de biero malaltalkohola aŭ senalkohola egalis al 2,1 miliardoj da litroj.

El la elsendo 20.10.2026. Legas Maciek – 01′ 29″

Ludu

Diplomatoj vizite en Bjalistoko

Inter la 9-a kaj la 11-a de oktobro 2026 Bjalistokon kaj la tutan podlaĥian vojevodion vizitis 31 ambasadoroj el la tuta mondo por konatiĝi kun la ekonomia potencialo de la urbo, ĝia akademia oferto kaj turismaj atrakciaĵoj. Inter la partoprenintoj estis i.a. ambasadoroj de Bosnio kaj Hercegovino, Meksiko, Angolo kaj Italio. La antaŭa simila renkontiĝo okazis en 2014, la nuna ebligis al gastoj el diversaj mondopartoj ĝisdate alrigardi kiel evoluas Bjalistoko kaj la vojevodio.
Unu el la gravaj punktoj de la vizito estis proksimigo de la eduka oferto de la bjalistokaj altlernejoj. Oni prezentis, kion la urbo ofertas al la eksterlandaj studentoj. Dilpomatoj vizitis ankaŭ Epi-Centro de la Scienco, kie ili konatiĝis kun la loka mastrumado, ĝiaj novumecaj solvoj kaj kun la ekonomia potencialo de la regiono. La komuna promeno tra Bjalistoko kun la urbogvidanto estis la okazo prezenti la historion de la urbo kaj ĝian plurkulturan heredaĵon.
Laŭ la urboaŭtotitatoj la vizito permesis ne sole prezenti la atutojn de la regiono, sed servis kiel spaco por estonta internacia kunlaboro de Bjalistoko kun partneroj el la mondo koncerne mastrumadon, edukadon kaj kulturon.

El la elsendo 20.10.2026. Legas Maciek – 01′ 28″

Ludu

Eurostat pri la tropezo de la uniaj loĝantoj 2025

Komence de septembro Eurostat publikigis donitaĵojn rilate al la 2025-a jaro pri la obezeco de ĝiaj loĝantoj, kies BMI, tio estas indico pri la korpomaso atingis la nivelon 30. BMI estas mezuro, kiu rilatigas la korpan pezon al la alteco de homo.
La nivelon 30 en la pasinta jaro havis 16,3 procentoj de la uniaj loĝantoj ekde la 18-a vivojaro. Krome 35 procentoj de la populacio troviĝis en la antaŭobeza kategorio, tio signifas, ke ilia BMI-indico variis inter 25 kaj 30. Post la sumigo de la donitaĵoj pri obezeco kaj superpezo evidentiĝas, ke pli ol la duono de la plenkreska populacio de la Unio frontas la pezoproblemojn. Samtempe la problemo de superpezo kaj obezeco rilatas unuavice al viroj kaj egalas al 59,3 procentoj, sekve al virinoj. Temas pri 44, 6 procentoj.
La unuan lokon en ĉi tiu listo okupis Malto, en kiu obezecon suferis 26,6 procentoj de la populacio, Latvio – 24,6 procentoj, Finnlando – 23,2 procentoj. La plej malaltan nivelon de BMI oni notis en Italio – 7 procentoj, Greklando – 12,8 kaj Rumanio – 12,9.
En Pollando – laŭ Eurostat – al obezuloj kalkuliĝis 19,4 procentoj de la loĝantoj. En ambaŭ kategorioj la superpezo kaj obezeco – same kiel en la tuta Unio – en pli multo koncernis virojn. 17,4 procentoj da viroj suferis superpezon kaj 41,9 procentoj obezecon. Rilate virinojn tiuj indicoj egalis al 15,3 respektive al 29,3 procentoj.
Same en Pollando, kiel la tuta Unio – kompare al la lastaj esploradoj – tiuj indicoj bedaŭrinde kreskis.

El la elsendo 20.10.2026. Legas Milada – 03′ 09″

Ludu

Pollando la plej granda unia produktanto de kukurboj

Unuavice en la polaj bazaroj, sed ankaŭ en amasvendejoj de kelka tempo aŭtune la rigardon logas pompaj kukurboj, alivorte melopepoj. Ekde 2020 Pollando fariĝis la plej granda produktanto de kukurboj en la Unio, kvankam la pola eksporto ne estas granda kaj varias de tri ĝis kvin mil tunoj jare.
Samtempe en 2025 la pola rikolto kovris 35 procentojn de la unia produktado de kukurboj. Malantaŭ Pollando la plej grandaj produktantoj de ĉi tiu legomo estas Francio, Hispanio, Germanio kaj Portugalio. Ili kune respondecis pri 86 procentoj de la unia produktado de kukurboj/melopepoj.
Kvankam Pollando ne eksportas multkvante kukurbojn, ĝiaj plej grandaj klientoj estas Italio kaj Germanio, sekve Slovakio kaj Ĉeĥio.
Laŭ Eurostat la surfaco de kukurbokultivado en Pollando en la jaroj 2015-2025 kreskis okoble – de 1,3 mil hektaroj ĝis 10,5 mil. La Landa Registro de kultivataj plantospecioj notas 36 diversajn kukurbovariantojn.
La populareco de kukurboj/melopepoj kreskas ne nur pro iliaj gustovaloroj, sed ankaŭ pro estetikaj valoroj, dekoraj valoroj. Sendube influas ĝin la populariĝinta en Pollando haloveno.

El la elsendo 10.10.2026. Legas Maciek – 01′ 33″

Ludu

Nobel-pacpremio 2026 por Navanethem „Navi” Pillay

La norvega Nobel-komitato atribuis la nunjaran Pac-premion al la sudafrika juristino Navanethem „Navi” Pillay pro agado favore al paco kaj internacia leĝaro.
La 85-jara Navanethem „Navi” Pillay kontraŭbatalis apartismon en la Sudafrika Respubliko, ŝi estis juĝisto de Internacia Pun-kortumo kaj Alta Komisar o de la Unuiĝintaj Naioj por la Homaj Rajtoj. Plej laste ŝi prezidis la Esplorkomisionon de la Unuiĝintaj Naciojn pri la okupaciitaj palestinaj teritorioj, kiu pasintjare, t.e. en 2025 konstatis, ke Israelo en Gazao efektivigis genocidon.
La paca Nobel-premio estas unu el la plej gravaj distingoj en la mondo. Nunjare la Norvega Nobel-komitato elektis ŝin el inter 287 kandidatoj, inter kiuj duonon konsistigis organizaĵoj.

El la elsendo 10.10.2026. Legas Milada – 01′ 26″

Ludu