Novaĵoj

La pola porokaza monbileto „La miljara jubileo de la kroniĝo de Bolesław Chrobry” estis deklarita de Internacia Societo de Monbiletoj (IBNS) la plej bona en 2025.
La monbileto adresita al kolektantoj rivalis kun monbiletaj proponoj anoncitaj de la centraj bankoj el Turkmenio, Mekisiko, Kazaĥio, Tajlando, Bocvano, Namibio, Papuo-Novgvineo kaj Srilanko.
La pola monbileto en la reta voĉdonado, meze de decembro 2025, kun partopreno de retumantoj el la tuta mondo, akiris la plej multajn voĉojn.
La premiita kolektista monbileto kun la valoro de 20 zlotoj prezentanta bildon de la unua kronita gvidanto de Pollando estis emisiita nur en 70 mil ekzempleroj. Ĝi estis encirkuligita en novembro 2025. La grafikaĵo ligas al la pasinta tiujare miljara jubileo de la unua kroniĝo de la pola reĝo.
Sur la fronta parto la monbileto prezentas buston de Bolesłw Chrobry, kiu apogas sin je glavfusto, kaj aglon kun florkrono sur kronita ŝildo. La bildon inspiris grafikaĵo de Rudolf Frederyk Friedlein el ĉ. 1857.
La malantaŭa parto de la monbileto prezentas fragmenton de la Katedrala Pordego, en la unua ĉefurbo de Pollando Gniezno, kun historiaj scenoj ligitaj kun la komenco de la pola ŝtato. La ĉefa elemento estas pikilo el la ĵetlanco de sankta Maŭrico, kiun Bolesław Chrobry ricevis donace el la manoj de la imperiesto Otton la 3-a dum lia vizito en Gniezno.

El la elsendo 10.04.2026. Legas Gabi – 02′ 15″

La kvarfoja pola olimpika ĉampiono pri la piedirado, Robert Korzeniowski estis distingita en marto per kavalira Honora Legio. Enmanigante la distingon la franca ambasadoro en Pollando parolis ne nur pri la sportaj atingaĵoj de Korzeniowski, sed ankaŭ pri liaj meritoj por la konstruado de rilatoj inter Pollando kaj Francio. La solenaĵon partoprenis ankaŭ liaj amikoj el la francaj kluboj US Tourcoing kaj Racing Club de France.
Robert Korzeniowski komencis kolekti la orajn medalojn ekde la olimpiko en Atlanto en 1996 en la branĉo piedirado je 50 kilometroj. Dum la sekva olimpiko li fariĝis dufoja ormedalulo je distacoj je 20 kaj 50 kilometroj. Dum olimpiko en Ateno li gajnis oran medalon je la distanco de 50 kilometroj. Krome Korzeniowski enkontigis 4 medalojn en la tergloba ĉampionado en la jaroj 1995-2003.
En la jaroj 1997-2004 Robert Korzeniowski plenumis la honoran funkcion de ambasadoro de Toleremo kaj Fair Play ĉe Konsilio de Eŭropo. Post la emeritiĝo en 2004 Korzenowski rezignis pri la sporta kariero, sed ne retiriĝis el sporto. Li establis klubon RK Athletics kaj fondaĵon de Robert Korzeniowski, kiu organizas rivaladojn kaj popularigas leĝeratetikon inter junuloj.
La Honora Legio estas la lasta distingo por la sportisto plurfoje distingata ankaŭ en Pollando i.a. per la Kavalira Kruco, Oficira kaj Komandora Kruco de la Ordeno de la Renaskĝo de Pollando.
Robert Korzeniowski ricevis ankaŭ la oran medalon de la franca ministerio por junularo kaj sporto kaj troviĝas en la Galerio de Famo de la Internacia Federacio de Leĝera Atletiko.

El la elsendo 10.04.2026. Legas Maciek – 02′ 00″

La ministeroj de la Pasko 2026 en la Katolika Eklezio la unuan fojon trapasas sub la gvido de la papo Leono la 14-a, kiu – kiel oni substrekas – sukcese kaj talente ligas la defion de la nuntempo kun la referenco al manovaj strukturoj kaj stiloj en la funkciado de la papado.
Dum la Paska periodo temas i.a. pri la liturgio de la Sankta Ĵaŭdo denove celebrita en la Bazilko ĉe Laterano, la persona gvido de la Krucovojo en la roma Koloseo, kaj fine la liturgio de la Sankta Nokto, kiun denove inaŭgurigis la rito de la fajro, kiu simbolas komenco de la nova tempo. La flamigita de sekaj prunelbranĉoj granda kand elo el la abela vakso, simbolanta la Resurektintan Kriston inaugurs la liturgion de la Sankta Nokto.
Samtempe la amaskomunikiloj informas, ke malgraŭ persekutoj, la Katolika Eklezio frontas revigliĝon de kredo en iuj medioj. En Francio, kiu estas tradicie laika lando, haste kreskas la nombro de plenkreskuloj kaj junaj homoj, kiuj akceptas dum la Sankta Nokto, antaŭanta la Paskon, la baptosakramenton. En 2026 – laŭ la Konferenco de la Franca Episkoparo – temis pri 7135 personoj, kio kompare kun 2023 signifas 32-procentan kreskon. En la Katedralo de Westmister, Brito en 2026 la sakramentojn de bapto, konfirmaco kaj sankta komunio akceptis preskaŭ 800 plenkreskuloj.
Laŭ la aŭstralia „Catholic Weekly”, ĉiam pli da viroj el la generacio Z, do maturiĝintaj en la cifereca epoko serĉas profundan rilaton al Dio. Laŭ la aŭstralia NCLS rezulltas, ke eĉ 39 procentoj de viroj de ĉi tiu generacio (en la aĝo inter la 18-a kaj 28-a vivojaroj) opinias sin kristanoj. La unuan fojon ekde 30 jaroj ili superis la kristanajn virinojn, kiuj kalkuliĝas je 28 procentoj.
Laŭ la Papa Jarlibro kaj la Statistika Jarlibro de la Roma Eklezio por la jaroj 2023-2024 la nombro de katolikoj en Afriko en 2024 estis je 7 milionoj da personoj pli granda ol en 2023 kaj konsistigas 20,4 procentojn de la monda katolikaro. Tiel Afriko supris Eŭropon, kie la datumoj informas pri 20,1 procentoj da katolikoj. En ambaŭ Amerikoj katolikoj konsisitigas 64 procentojn de la loĝantoj. En Usono temas pri 47,7 procentoj. En Oceanio ĉiu kvara loĝanto estas katoliko. En Azio tiu elcento egalas al 3,3 procentoj.

El la elsendo 05.04.2026. Legas Barbara – 03′ 49″

La pola parlamento en la lastaj tagoj de marto omaĝis per aparta rezolucio datrevenon de historia evento. La 1-an de aprilo 2026 pasis la 370-a datreveno de >Ĵuroj de Lvovo<, kiujn la reĝo de Pollando, Jan Kazimierz prezentis antaŭ la blido de Gracoplena Dipatrino, en la lvova katedralo. En sia alparolo la reĝo Jan Kazimierz deklaris: „Hodiaŭ mi elektas Vin kiel mian Patroninon kaj kiel Reĝinon de miaj ŝtatoj”. La pola parlamento-sejmo en la datrevena rezolucio, proklamita per la plimulto memorigas, ke la >Ĵuroj de Lvovo< fariĝis unu el la plej gravaj politikaj-religiaj aktoj en la historio de Pollando. La Respubiko de Ambaŭ Nacioj meze de la 17-a jarcentro troviĝis en tre malfacila situacio interna kaj internacia; i.a. en 1655 Svedio atakis Pollandon. Tiu ĉi atako pro sia skalo kaj dimensio ricevis la nomon „la diluvo”. Oni taksas, ke „unu el la ŝlosilaj momentoj en la senpardona milito estis sukcesa defendo de la Helmonta Klostro kontraŭ svedoj en Częstochowa”.
La datrevena rezolucio de la pola parlamento konstatas i.a., ke la proklamo de la Dipatrino-la Reĝino de Pollado influis la firmiĝadon de la nacia identeco, disvastiĝon de la Maria-kulto, ĝi ebligis ankaŭ al la socio konsolidiĝi en batalo kontraŭ komunaj malamikoj. En la tuta lando komenciĝis partizana milito, kiun partoprenis ĉiuj tavoloj de la pola nacio.

El la elsendo 05.04.2026. Legas Milada – 02′ 28″

Raportoj traktataj antaŭ UNo-forumo kaj publikaĵoj de la internaciaj organizoj, kiel Open Door aŭ Helpo al la Bezonanta Eklezio elmontras, ke kristanoj estas unu el la plej forte persekutataj religiaj grupoj en la mondo. Laŭ stato el la komenco de 2026 la skalo de persekutoj senĉese kreskas. Ili rilatas al preskaŭ 400 milionoj da kristanoj en la mondo. Laŭ disponeblaj donitaĵoj ĉiutage pereas 13 kristanoj, pli fruaj fontoj informis pri pli ol 170 mil kristanaj viktimoj jare.
Monda Indekso de Persekutoj 2025 kaj raportoj el la komenco de la nuna jaro konfirmas „nerenkontitan ĝis nun skalon de kontraŭkristana perforto kaj altan, eĉ eksterman nivelon de persekutoj en pli ol 50 landoj”. La plej malfacilan situacion frontas kristanoj en Subsahara Afriko, ekzemple Niĝerio, en la Proksima Oriento, en kelkaj regionoj de Azio. La Apostola Ĉefurbo ĉe UN-o Forumo en Ĝenevo konstante alarmas pri la situacio de kristanoj alvokante defendi la religian liberecon. Ke ne temas pri bagatela afero atestas la starigita Internacia Memortago pri Viktimoj de Perfortoaktoj pro Religio aŭ Konfesio, solenata la 22-an de aŭgusto.
La raportoj de Organizaĵo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo (OSKE), de Ordo Iuris elmontras la kreskantan nombron de deliktoj kaj krimoj pro malamo rilate kristanojn en Eŭropo, inkluzive de vandalismaj aktoj en preĝejoj de Francio, Brito aŭ Germanio. Ili videble kreskis, en la lasta periodo de la tiel nomata batalanta demokratio, ankaŭ en Pollando.
La plej nova raporto Open Doors 2026 reliefigas, ke la persekutado de kristanoj havas sisteman karakteron. Ĝi rilatas same al la fizika perforto, kiel ankaŭ al jura kaj socia diskriminacio. La kontraŭkristana persekutado koncernas ĉiujn vivsferojn – privatan, familian, socian, nacian kaj eklezian.

El la elsendo 30.03.2026. Legas Milada – 03′ 01″

Krakovo lanĉas interesan eksperimenton kun pionira karaktero en la skalo de Pollando. Temas pri antikoncipiga projekto rilata al la urbaj kolomboj, kiu en humaneca maniero limigos la troan populacion de la birdoj, plibonigante ilian bonstaton kaj pozitive influonte la purecon kaj estetikon de la urbo.
La projekto konsistas en la dozado en birdomanĝujoj instalitaj urbcentre de maizograjnoj kun speciala, sekura por homo kaj aliaj animaloj antikoncipiga substanco. La programo estis pretigita kunlabore kun sciencaj kaj esploraj institutoj kaj esplorcentroj.
Krakovo enkondukas ĉi tiun solvon imitante aliajn urbojn, ĉefe en Eŭropo kaj Kanado. Tiuj projektoj estas realigataj en Belgio kaj aparte en la urbo Willebroek, en Italio, kiu jam en 2002 registris tiucele la medikamenton Ovistop, en Barcelono, Hispanio. Similajn projektojn enkondukas aŭ testas Aŭstrio, Tajvano, Japanio kaj Kolombio. En Kanado ekde 2022 oni testas antikoncipigajn birdomanĝujojn OvoControl.
Kvankam kolomboj estas nedisigebla elemento de la urba panoramo, ilia troa kvanto kreas grandajn problemojn. Unusola maniero limigi la nedezirindajn fenomenojn, jam sukcese aplikata en multaj aliaj landoj, estas la kontrolo de la kolomba populacikresko.

El la elsendo 25.03.2026. Legas Gabi – 01′ 47″

Fine de 2025 en la Białowieża-Arbarego, en la nordorienta Pollando, estis notitaj 1176 bizonoj (Bison bonasus) vivantaj libere.
La nunjara frosta vintro favoris la observadon de la bestoj, kiuj volonte grupiĝis ĉirkaŭ la nutrigaj trogoj. Tio faciligis ne nur taksi la kvanton de la bestoj en la grego, sed ankaŭ juĝi ilian bonstaton, sanstaton kaj difini la nombrecon de la populacio kun konsidero de la aĝo kaj sekso de la bestoj. Tio ne sukcesis plene, sed tamen oni sukcesis difini, ke temis i.a. pri 248 maskloj kaj 505 femaloj. Oni rekonis 176 bizonidojn, tio estas junajn bestojn naskiĝintajn pasintjare.
Dum la pasintjara nombrado oni konstatis 870 bizonojn vivantajn libere. Tamen sciencistoj kaj arbaristoj atentigis, ke aŭtune de la pasinta jaro bizonoj, kiuj pli frue migris al alia tereno, en kiu vivas bizonoj, tio estas la Knyszyn-Arbarego revenis al la Białowieża-Arbarego.
La vintra nombrado de bizonoj okazas ne sole sur la arbaraj terenoj, sed ankaŭ sur la najbaraj terenoj al la Białowieża-Arbarego, kien la animaloj povas libere moviĝi.

El la elsendo 25.03.2026. Legas Maciek – 01′ 27″

La 24-an de marto Pollando solenis la Nacian Tagon de Memoro pri Poloj Savantaj Judojn dum la 2-a mondmilito. Krom solenaĵoj en Pollando, en la Eŭropa Parlamento estis malfermita porokaza ekspozicio, pretigita de la Rrzeszów-filio de Instituto pri la Nacia Memoro. Ĝi daŭros ĝis la plej proksima vendredo.
La ekspozicipaneloj kun elektitaj fotoj kaj dokumentoj prezentas helpon donatan de poloj al la juda loĝantaro sub la germana okupacio. Temas same pri la organiza helpo de ŻEGOTA (Konsilio por helpi judojn), kiel ankaŭ individua, same en la okupaciita de germanoj lando, kiel ankaŭ ekster ĝiaj limoj.
La ekspozicio i.a. proksimigas la silueton de la pola diplomato Aleksander Ładoś, kiu gvidis dum la milito grupon de diplomatoj, kiuj savadis judojn disponigante al ili falsajn pasportojn (almenaŭ 3262), kiuj konfirmis ilian civitanecon de Latina Ameriko. Ĝi proksimigas la familion Ulma, kiuj – kaŝante 8 judojn dum la germana okupacio estis murditaj kun siaj 5 infanoj kaj la 6-a ankoraŭ ne naskita. La ekspozicio memorigas, ke dum la 2-a mondmilito pereis preskaŭ 6 milionoj da polaj civitanoj, inkluzive de 3 milionoj da polaj civitanoj de juda nacieco. Ĉirkaŭ 230-300 mil judoj entreprenis la provon savi la vivon, en kio helpis poloj malgraŭ la fakto, ke pro ĉia helpoformo al j udoj minacis la mortopuno.
Al la solenaĵoj okaze de la Tago de Memoro pri Poloj Savantaj Judojn dum la 2-a mondmilito ni referencos en la hodiaŭa programo, aparte en la kunteksto de la figuro de pastro Marceli Godlewski, omaĝita en la varsovia preĝejo de Ĉiuj Sanktuloj. Apartan ateston de lia agado donis Ludoviko Kristoforo Zaleski-Zamenhof en la libro „La Zamenhof-strato” de Roman Dobrzyński.

El la elsendo 25.03.2026. Legas Milada – 03′ 12″

Pollando aliĝas al tiuj ŝtatoj, kiuj en kompleksa maniero protektas sian kulturan heredaĵon pere de ciferecigado kaj plurjara arkivado. Fine de februaro la ciferecigitaj kopioj de Chopin-manuskriptoj kaj ankaŭ liaj korespondaĵoj disponigitaj de la varsovia Chopin-Instituto estis transdonitaj al la Monda Arkta Arkivo, difinata ankaŭ kiel Biblioteko de la Mondofino. Tio estis jam la dua depono el Pollando.
La funkcianta ekde 2017 Arctic World Archive / Arkta Monda Arkivo troviĝas en la loko Longyearbyen ĉe la norvega arkipelago Svalbard. Tio estas malfunkcianta karbominejo, troviĝanta profunde sub la tero, en kiu regas konstantaj klimataj kondiĉoj, pro tio ĝi estas ideala loko por protekti kulturhavaĵojn. Baze de Spicberga Traktato el 1920 la norvega arkipelago estis agnoskita de ĝiaj sigelintoj kiel la senmilitarigita zono, kaj ebligas al ili utiligi la naturprovizojn de la arkipelago kaj gvidi tie sciencajn esplorojn. La signifo de la Arkta Arkivo estas nesubtaksebla en la kunteksto de la aktualaj geopolitikaj perturboj.
La unua pola depono estis transdonita al la Arkta Arkivo en 2024. Ĝi enhavis ciferecigitajn kopiojn de aliaj muzikaj manuskriptoj de Frederiko Chopin, inkluzive de liaj aŭtografoj el la Chopin-Muzeo en Varsovio. En 2026 krom la jam menciita en la komenco depono de la Chopin-Instituto al la pola breto en la Arkta Arkivo estis transdonitaj ciferecigitaj kopioj de muzikaj manuskriptoj kaj presaĵoj el elektitaj polaj bibliotekoj, arkivoj kaj muzeoj, do la plej valoraj provizoj de la polaj muzikaj bibliotekoj.
La deponaĵoj estas registritaj kun la uzo de teknologio Piql servanta por longdaŭra kaj enorme firma arkivigado de ciferecigitaj informoj sur fizika materialo, speciala teknika bendo. Tiu teknologio ebligas en konstantaj kondiĉoj protekti la datumojn eĉ pli ol unu mil jarojn.
La polaj materialoj kreiĝis kadre de la projekto subvenciita de la Unio „Pola muzika kulturo en la eŭropa perspektivo – fontoj kaj kuntekstoj”.

El la elsendo 15.03.2026. Legas Maciek – 02′ 32″

En Pollando la simbolan paŝon al matureco la statistika virino faras du jarojn pli frue ol la mezuma polo. Laŭ la datumoj de Eurostat polinoj forlasas la familian hejmon havante malpli ol 26 jarojn. Laŭ ĉi tiu vidpunkto Pollando okupas la mezan lokon en la eŭropa statistiko.
Eĉ ĝis la 19-a jarcento – almenaŭ dum kelkaj, dekkelkaj jaroj – la aĝo de junaj personoj forlasantaj la hejman neston estis malkreskanta. Sed la pandemio de kovim-19, kalkulata ĝis 2021, signife plilongigis la periodon de la eksterhejma memstariĝo.
Ĝenerale la fakto, ke junaj virinoj pli frue ol viroj forlasas la familian hejmon ne estas sole la pola specifaĵo. Tio okazas en ĉiuj eŭropaj landoj, i.a. en Italio, Greklando, Bulgario kaj Kroatio. Aliflanke pli frue la familian neston forlasas junuloj en Skandinavio. Ekzemple statistika svedino memstariĝas antaŭ la 22-a vivojaro, svedoj antaŭ la 23-a vivojaro.
Aldonendas, ke la decido pri pli frua memstariĝo de polinoj estas alprenata ofte malgraŭ iliaj malpli altaj salajroj rilate al la viraj.

El la elsendo 15.03.2026. Legas Milada – 02′ 01″