Kulturkroniko

En la Podlaĥia Muzeo en Bjalistoko en aprilo, kiel „eksponaĵo de la monato” estas prezentata la 18-jarcenta biografio de reĝo Johano la 3-a Sobieski. La tiea kampanjo „la eksponaĵo de la monato” estis inaŭgurta en 2021. Ĝi celas proksimigi al la vizitantoj la historion de objektoj el la muzeaj kolektoj, kiuj ne estas rigardeblaj al vasta publiko. Ili estas prezentataj en la vestiblo de la muzeo, kiu troviĝas en la Urbodomo de Bjalistoko.
En aprilo 2026 kiel „monata eksponaĵo” estas prezentata biografio de la reĝo Johano la 3-a Sobieski (1629-1696) de Jakub Kazimierz Rubinkowski tre populara en la 18-a jarcento. Temas pri publikaĵo kun gloriga kaj patosa karaktero koncentriĝanta pri la militaj kaj politikaj sukcesoj de la reĝo. Ĝia prezento ligiĝas kun la 330-a mortodatreveno de la reĝo.
Unu el la libroedonoj aperis la presejo de monakoj bazilianoj en la najbara Supraśl, kiu estis unu el la plej gravaj presejoj de la 1-a Respubliko. Ĝi plenumis tre gravan rolo en la pola 18-jarcenta kulturo, kaj bazilianoj alportis signifan kontribuon al la popularigo de la klerigepoka literaturo presante i.a. lernolibrojn, vortarojn, konsillibrojn, librojn historiajn kaj aliajn. La malnovpresaĵoj el Supraśl apartenas al la plej valoraj objektoj en la Podlĥia Muzeo rilatantaj al la historio kaj kulturo de la regiono. La baziliana presejo en Supraśl funkciis en la jaroj 1695-1803 publikigante en la pola lingvo, latino kaj la malnovslava.

El la elsendo 25.04.2026. Legas Maciek – 02′ 01″

Kiel informis en la ĵusaj tagoj la Ĉefa Statistika Oficejo fine de la 2025-a jaro en Pollando funkciis 321 artgalerioj, kio signis kreskon je 3 kaj duona procento kompare kun la antaŭa jaro.
La kresko rilatis ankaŭ al la nombro de la vizitantoj, kiujn oni taksis je 6,4 milionoj da personoj kaj kio signifis kreskon 9-procentan. La artgalerioj organizis 4172 ekspoziciojn, inkluzive de 268 subĉielaj. 3785 okazis en Pollando. 244 estis ekspozicioj internaciaj.
La ŝtataj kaj komunumaj artgalerioj disponas pri 1,2 milionoj da ekspoziciataj objektoj. Plej multnombre estas reprezentitaj en ili la pentroarto. Pli ol 65 procentoj de la artgalerioj apartenas al la publika sektoro kaj en 2025 logis 92 procentojn de la vizitantoj.

El la elsendo 25.04.2026. Legas Maciek – 01′ 05″

Se ĉio estos realigita konforme al planoj Sagrada Família en Barcelono estos finkonstruita en 2026 en la 100-a mortodatreveno de Antonio Gaudi, ĝia aŭtoro.
Sagrada Família estas unu el la plej famaj konstruplacoj. Ĝi estas nun la plej alta preĝejo de la mondo superante 162 metrojn inluzive de la kruco sur la pinto de la meza turo. Ĝi estas ekzemplo de secesistila arkitekturo kaj organika interpreto de gotiko.
La konstruado de Sagrada Família daŭras ekde 1882. Influis tion la arkitektura vizio de la konstruaĵo mem kun multaj komplikaj detaloj. Bremse por la konstruado efikis la frua morto de Gaudi mem, perdiĝo kaj celkonscia detruo de mulktaj originalaj planoj kaj modeloj de Gaudi dum la civitana milito. Kaj laste bremsan efikon favis kovim 19, kiu malebligis senĝenan liveradon de konstrumaterialoj.
Aktuale Sagrada Família dank’ al engagiĝo de la friamo Arupo, kiam Sagrada Família estis realigita jam 60procente, estas objekto, kiun karakterizas malpli granda uzo – dum la ekspluatado – kaj redukto de karbona spuro en la konstruelemtnoj kaj en la procezo de ilia produkto. La aplikitaj konstrusolvoj firmigas la tutan konstruaĵon kontraŭ eventualaj tertremoj aŭ ŝiraj ventoj.
La finkonstruo de Sagrada Família en 2026 rilatas sole al la ekstera arkitektura formo, la laboroj ene de la katedralo povos daŭri eĉ ĝis 2034-a jaro.

El la elsendo 05.04.2026. Legas Maciek – 01′ 52″

Post plurjaraj klopodoj, entrepenitaj jam en la 90-aj jaroj de la pasinta jarcento – al la Kastelo en Malbork – revenis la mezepoka skulptaĵo prezentanta la kapon de s-ta Jakobo, kiu estis ŝtelita post la 2-a mondmilito en 1945 el ĝia rubo. En neklarigitaj cirkonstancoj ĝi ektroviĝis en la aŭkcia domo en Munkeno kaj poste en la kolektoj de Germana Nacia Muzeo en Nurimbergo. Aktuale – post la redono al la pola flanko – ĝi estas prezentata en Malbork aparte, sed baldaŭ ĝi estos kunigita kun la ĝis nun senkapa figuro de la sanktulo.
Antaŭ la ruinigo la figuro de sankta Jakobo estis parto de la t.n. apostola kolegio – komplekso da figuroj kreiĝintaj dum la plukonstruo de la kastela preĝejo en la jaroj 1331-1344. La devenanta el la 1-a duono de la 14-a jarcento kapo de la sanktulfirugo konservis originalan polikramiaĵon kaj estas unu el la plej valoraj historiaj objektoj el la komenca periodo, kiam en Malbork instaliĝis la Teŭtona Ordeno. La reakiron de la objekto helpis foto de la kapo de la sanktulo fone de la kastelruino.

El la elsendo 05.04.2026. Legas Maciek – 01′ 23″

En la historia ligna preĝejo en la vilaĝo Orawka, en la regiono de Krakovo, tradicie estas publike prezentataj la karesmaj kurtenoj. Tio estas unu el la plej gravaj kulturreligiaj eventoj de la Karesmo en la preĝejo – laŭ sia titolo dediĉita al la vizito de Maria ĉe Elizabeta. La preĝejo konstruita meze de la 17-a jarcento – en ĉi tiu vilaĝo. La plej malnovaj informoj pri la uzo de karesmaj vualoj devenas en la 11-a jarcento el la benediktanaj klostroj. Kun la tempofluo ili populariĝis en la tuta Katolika Eklezio. Temas pri aparta fenomeno el la limo de arto, liturgio kaj popola pieco.
La vualoj kun penta kaj liturgia karaktero servas por kovri altarojn dum la karesma periodo. En 2026 la plej malnova el la lokaj karesmaj vualoj notas apartan jubileon. Kreita en 1676 ĝi fariĝis jam 350-jara. Ĉi tiu aparta vualo estas farita el kvin strioj de dika lina kanvaso kolorigita per plantaj pigmentoj kaj prezentas unu el la bibliaj scenoj, en kiu la Dipatrino akompanita de anĝeloj tenas sur la manoj la demetitan de sur la kruco korpon de Kristo. La tolaĵo prezentas ankaŭ la instrumentojn de la Pasiono, >Arma Christi<. Pliaj vualoj el la preĝejo en Orawka (el la limo de la 18-a kaj la 19-a jarcentoj) prezentas la Vipadon de Kristo, Pentantan Marian Magdalenan kaj La 7 dolorojn de la Dipatrino.
La 350-jariĝo de la plej malnova karesma vualo en Orawka fariĝis okazo por prezenti la aspekton de 24 aliaj karesmaj kurtenoj el Eŭropo kaj la Suda Ameriko, broditaj aŭ pentritaj.
La karesmaj vualoj kovrantaj la altarojn estis tre popularaj en la mezepoko dividante fidelulojn disde la antaŭaltaro, kie la sacerdotoj celebirs la mesan riton. Tiel la karesma fasto pri la manĝoj estis kompletigita per rigarda fasto. La broditaj aŭ pentritaj scenoj el la Biblio krome estis proksimigantaj al nelegopovaj fideluloj la enhavon de la Sankta Libro, ebligante al ili partoprenon kun kompreno en la karesma liturgio.

El la elsendo 30.03.2026. Legas Gabi – 02′ 52″

Kiel ĉiujare – jam de deko da tagoj – ĉiuj bazaroj kaj ĉestrataj florstandoj, en sia oferto – krom tulipoj – proponis abundon da paskaj palmetoj. Laŭ la tradicio ili estas aspergataj dum la Palma Dimanĉo kaj en tiu „sanktigita” formo ili ornamas dum la Pasko la domojn de poloj.
La Paska Palmeto estas unu el la plej rekoneblaj simboloj de la pola Pasko. Ĝi populariĝis jam en frua mezepoko, kiam la Palma Dimanĉo – memoriganta la enveturon de Jesuo en Jerusalemon – komencis esti celebrata aparte. Ne disponante pri veraj palmobranĉoj la polaj fideluloj komencis kunporti al preĝejoj salikbranĉetojn ornamitajn per floroj kaj rubandoj. Ili simbolis verajn palmbranĉojn, per kiuj la loĝantoj de Jerusalemo bonvenigis Kriston.
Krom tio, ke la pola paska palmo referencas al la biblia sceno pri la enveturo de Jesuo en Jerusalemon, ĝi ankaŭ simbolas renaskiĝon, vivon, fekundecon. Tio kongruas kun la printempa aŭro kaj la festado de la Resurekto de Jesuo. Laŭ la popola kredo la paska palmeto plenumas protektan funkcion rilate al homoj kaj iliaj domoj kontraŭ la malbonaj fortoj, samtempe garantias feliĉon kaj prosperon.
En multaj regionoj elformiĝis apartaj, karakterizaj por ili propraj palmetoj, kiuj diferencas unuj disde la aliaj, per la uzataj materialoj, plenumteknikoj kaj aspekto. Iam pri la paskoelfarado okupiĝadis ĉefe vilaĝaninoj en la krepuskaj monatoj antaŭ la alveno de la printempo. Daŭre multregione okazas konkursoj por la plej bela aŭ plej alta palmo. Iliaj rezultoj estis anoncitaj la lastan dimanĉon. Nun, proprajn palmetojn pretigas kaj infanoj en antaŭlernejoj, kaj ofte pretigas ilin membroj de la senjoraj kluboj. En ĉiuj kazoj la komuna distro firmigas la tradicion.

El la elsendo 30.03.2026. Legas Maciek – 02′ 08″

Proksimiĝis al la fino – post 6-jaraj laboroj – la modernigo de la Varsovia Arsenalo, en kiu dum 70 jaroj sian sidejon havas la Ŝtata Arkeologia Muzeo. Malgraŭ la gviditaj laboroj la muzeo funkciis akceptante vizitantojn kaj liverante eksterlokajn muzeajn kursojn. Dum la du lastaj jaroj partoprenis ilin pli ol 200 mil personoj.
Post la renovigo la ekspoziciaj kaj eduka spacoj pligrandiĝis. Krome ankaŭ la muzea korto estis modernigita kaj lumigita. Tie ĉi ekde la 2–a de marto eblas rigardi du subĉielajn ekspoziciojn. La unua jam pretas kaj rilatas al “Trzcinica – Karpata Trojo” de la Subkarpatia Muzeo en Krosno. Krome la muzeo gastigos en 2026 ok portempajn ekspoziciojn. Inter ili estos prezentitaj “Trezoroj de la Mezepoko” kaj “Ĉe Vistulo, ĉe la rivero Urzecze.”
Daŭras laboroj pri la konstanta ekspozicio, malfermota en 2027. Tio estos la plej granda arkeologia ekspozicio en Pollando, kun la areo de 800 kvadrataj metroj, sur kiu troviĝos 3500 artefaktoj ekde la ŝtonepoko ĝis la malfrua mezepoko.
La renovigita Arkeologia Muzeo enhavas la kolekton de 75 mil unikaj historiaj volumoj. Sur la bretoj troviĝas jam duono de la dokumentoj, baldaŭ aperos tie la ceteraj.
La Varsovia Arsenalo estis konstruita en 1643. La unua grava renovigo okazis lime de la 17-a kaj 18-a jarcentoj, post kio la konstruaĵo similis al baroka palaco. Iom poste estis aldonitaj etaĝoj super la orientaj kaj okcidentaj aloj, kaj la centra elstaraĵo en la suda alo estis vastigita. Dum la Dua Mondmilito, la konstruaĵo suferis signifajn damaĝojn. Post ĝia fino la Arsenalo estis rekonstruita laŭ aspekto el 1938. Ekde 1957 ĝi servas kiel sidejo de la Ŝtata Arkeologia Muzeo.

El la elsendo 20.03.2026. Legas Maciek – 02′ 18″

Nur ĝis la 29-a de marto eblas rigardi en la Reĝa Kastelo en Varsovio la bildon de Knabina Kapo en kufo de Elisabeth Jerichau-Baumann. Ĝi prezentas junan virinon en kufo, sub la mentono ligita per ruĝa kokardo, la kapkovrilo la karakteriza por Zelando – la plej granda insulo de Danio. La grandeco kaj kvalita materialo atestas pri la bonstato de la juna virino.
Tiu ĉi prezento, daŭranta ne plenan monaton, proksimigas la artistinon, kiu en la 19-a jarcento superis limigojn truditajn al virinoj, ĝi ebligas malkovri ŝian arton.
Elisabeth Jerichau-Baumann, pentristino kaj vojaĝantino, kapablis superi la rigidan socian kaj kulturan kadron de sia epoko, konstruate konsekvence sian pozicion, sendepende de la stereotipoj ligitaj kun la epoko. Ŝiaj gepatroj zorgis pri ŝia eduko kaj pri la evoluo de ŝia arta talento. Ne povante studi en artakademio ŝi lernis la pentroarton private en Varsovio kaj Berlino, poste ŝi frekventis la Pentristan Akademion en Duseldorfo. La teknika talento kaj kapablo fidele speguli la modeltrajtojn kaptis la atenton de la alta socia klaso kaj de la dana kortego. Zorgante pri financa stabileco de sia familio la artistino evoluigadis reton de internacia klientaro. Malgraŭ la nasko de naŭ infanoj ŝi faris interesajn vojaĝojn tra Eŭropo kaj la mediteraneaj landoj.
La plimulton de la vivo Elisabeth Jerichau-Baumann ligis kun Danio kaj Italio. Sian maturan artan karieron ŝi evoluigis ĝuste en Danio fariĝinte unu el la plej gravaj figuroj kreantaj en la ora epoko en la dana pentroarto. La prezentata bildo kreiĝis en la periodo de la danaj militoj kontraŭ germanaj ŝtatoj kaj dum intensiĝintaj patriotaj sentoj. Portretistino de la dana aristokrataro kaj de la reĝa familio kun engaĝiĝo bildigadis ankaŭ simplajn homojn kaj provincajn reprezentantojn de la socio. Ŝi kapablis kunigi en sia arto romantikan impresiĝemon, socian realismon kaj fasciniĝon pri la fantasta mondo. Ŝi amikiĝis kun Hans Chritian Andersen kaj kiel unua eŭropa pentristo dum sia vizito en la Proksima Oriento ŝi povis eniri haremon.
La prezento de la bildo, fariĝis la okazo konatiĝi kun vivhistorio de la artistino. La inaŭguron de la ekspozicio akompanis prelego pri „Polino, kiu konkeris Danion”. Ja Elisabeth Jerichau-Baumann naskiĝis en Varsovio kaj dum la tuta vivo akcentis sian polan devenon.

El la elsendo 20.03.2026. Legas Gabi – 03′ 08″

Ĝis la 29-a de marto daŭras la 17-a eldono de la festivalo „Novaj Epifanioj”. Ekde la Cindra Merkredo disvolviĝas prezentoj por plenkreskuloj kaj infanoj, koncertoj de malnova muziko, filmspektakloj, renkontiĝoj kun artistoj kaj fakuloj, kuirartaj eventoj. Entute pli ol 30 programeroj.
Por realigi la tuton oni uzas vastan gamon de interfakaj esprimrimedoj, kiel teatro, koreografio, filmo kaj muziko.
La festivalo, organizita de la Centro de la Penso de Johano Paŭlo la 2-a, okaze de la 20-a datreveno de la institucio, elektis la citaĵon el la biblia Genezo: „Subigu al vi la Teron kaj regu super ĝi”. Laŭ la direktorino de la festivalo Katarzyna Lemańska, ĝia diverseco kaj interfaka karaktero ebligas konversacii pri la klimata kaj paca krizo.

El la elsendo 10.03.2026. Legas Maciek – 0′ 57″

La reakirita, post la ŝtelo en la 80-aj jaroj, manuskripto kun verkoj de s-ta Aŭgusteno revenis al la Universitata Biblioteko de Vroclavo. La manuskripto – kreita de kartuzianoj en la 15-a jarcento en ilia klostro apud Legnica – karakteriĝas per eleganta skribmaniero, fajne prilaboritaj inicialoj kaj perfekta stato.
La volumo enhavas kvin verkojn de s-ta Aŭgusteno inkluzive de liaj „Konfesoj”, taksatajn kiel la unua intelekta aŭtobiografio en la historio de literaturo. La manuskripto estis aĉetita de la artgalerio Les Enluminures dum aŭkcio en 2024. Malgraŭ devenanalizo ne eblis difini ĝian devenon, kion aldone malfaciligis manko de informoj pri ĝia ŝtelo. Tion kaŭzis la fakto, ke dum la ŝtelo estis eltondita nur parto el la manuskripto, kaj la ŝtelspuroj estis ideale maskitaj. La lasitaj du ĉapitroj celis erarigi la bibliotekistojn.
Tamen la spuroj de la ŝtelita manuskripto estis konstatitaj en 2025 de fakulo el la vroclava Universitata Biblioteko. Post la konfirmo, ke la prezentita dum aŭkcio dokumento devenas el Vroclavo kaj dank’ al la kunlaboro inter la pola kulturministerio kaj Les Enluminures ĝi estis transdonita al la pola flanko.
Dank’ al internacia kunlaboro pri protektado de la kulturheredaĵo kaj kontraŭbatalado de kontraŭleĝa komercado per artverkoj kaj manuskriptoj, en 2025 Pollando reakiris 25 kulturobjektojn. Nun la proceduroj pri la reakiro de polaj kulturhavaĵoj okazas en 18 landoj.

El la elsendo 10.03.2026. Legas Pamela – 02′ 10″