Kulturkroniko

En la Maria-Baziliko en Gdansko jarfine estis prezentita la restaŭrita 555-jara astronomia horloĝo. La objekto, opiniata kiel unu el la plej valoraj ekzemploj de la mezepoka tekniko, post plurjaraj konservistaj laboroj denove povas funkcii.
La horloĝo estis konstruita en 1470 kaj altas 14 metrojn. Ĝi konsistas el tri partoj – kalendario, planetario kaj moviĝantaj figuroj, la t.n. figurteatro. Dum 6 jaroj pri ĝia konstruo laboris Hans Düringer el Toruno (la norda Pollando). Ekde la komenco ĝi estis pli ol horloĝo. Ĝi elmontradis ekleziajn festojn, liturgiajn periodojn, lunfazojn, situon de planedoj kaj eĉ impostajn limdatojn.
La horloĝo konsistas el tri facoj. La plej granda enhavas 3005 datenojn validajn por la jaroj 1463-1538. Du malpli grandaj facoj ebligis kalkuli datumojn bezonajn por konstrui la liturgian kalendaron, aktualigi la grandan facon por 76 jaroj. Ili ebligis difini datojn de moviĝantaj festoj. En la centro de la kalendaro troviĝas la figuro de Maria kun Di-Infaneto ĉirkaŭita de radianta gloro. La tuton ĉirkaŭas kadro kun kvar figuroj simbolantaj la tempopason.
Dum la 2-a mondmilito en 1944 la astronomia horloĝo estis protekte kaŝita kontraŭ detruo kaj revenis al Gdansko postmilite. La rekonstrulaboroj daŭris inter 1987 kaj 1990. Tiam pli ol 80 procentoj de ĝiaj konstruelementoj konserviĝis en la originala formo. Pliaj konservistaj laboroj okazis en la jaroj 2005-2025. Aktuale en la mekanismo funkcias unusola rado el la origina astronomia kalendaro kun 365 dentoj.
La astronomia horloĝo en la Baziliko de Sankta Maria estas la plej grava teknologia monumento en Gdansko kaj unu el la plej valoraj ĉi-specaj objektoj en Pollando.

El la elsendo 15.02.2026. Legas Gabi – 02′ 48″

„Speguloj. Inter iluzio kaj realo” estas la temo de nova portempa ekspozicio en la varsovia Scienca Centro Kopernik. Ĝis la 31-a de aŭgusto 2026 la vizitantoj havas la ŝancon konatiĝi kun la fascina mondo de speguloj, kiu ligas sciencon, arton kaj amuzon.
La ekspozicio prezentas spegulojn kiel instrumenton por esplori fenomenojn matematikajn kaj fizikajn. La vizitantoj povas mergiĝi en la mondon de simetrio, respeguloj kaj nefinitaj tuneloj, kie la limo inter tio, kio estas reala, kaj tio, kio estas iluzia estas flua
Ekzemple, la simetrio enestas en multaj aspektoj de nia vivo, ekde naturo ĝis arto. La ekspozicio montras, kiel ĝi influas nian mondopercepton, kaj kial ĝi estas tiom esenca en la scienco. La vizitantoj povas mem eksperimenti por kompreni matematikajn kaj fizikajn principojn kaŝiĝantajn malantaŭ la simetrio, tion kiamaniere spegulo reflektas la realon, kaj kiel perceptas tion la homa okulo.
La ekspozicio „Speguloj. Inter iluzio kaj realo” povas ravi ne sole ŝatantojn de scienco, sed ankaŭ arkitektojn, projektantojn kaj ĉiujn ĉi, kiuj interesiĝas pri tio, kiel spaco influas la homajn sensojn.

El la elsendo 15.02.2026. Legas Gabi – 01′ 47″

Fine de januaro en Finnlando okazis kelkdek-hora maratona publika legado de la libroj de Tove Jansson. La finnan iniciaton de la tiea publika emisianto Yle partoprenis pli ol 130 konataj figuroj de la publika vivo. Kaj la evento estis festo de literaturo, kulturo kaj komuneco.
La 30-an de januaro aliĝis al la evento la Universitato de Lodzo sub la devizo „La legomaratono kun Muminoj en Helsinki kaj Lodzo” i.a. ligante retkonekton kun la Universitato en la finna Oulu. Ambaŭ altlernejoj apartenas al la reto UNIC, kiel altlernejoj en urboj kun postindustria historio kaj forta kultura-eduka potencialo. Aldone en 2026 Oulu rolas kiel Eŭropa Ĉefurbo de Kulturo.
Lodzo aliĝis al ĉi tiu iniciato pro siaj artaj ligoj kun Muminoj. Tie la filmstudio Se-Ma-For en la jaroj 1977-82 realigis – kun plena aprobo de la aŭtorino Tove Jansson – la animitan filmon pri Muminoj. En la lodza Muzeo de Kinematografio daŭre estas rigardebla la ekspozicio „Muminoj – la pordo estas daŭre malferma”, pri kio ni jam siatempe informis.
En Pollando la Muminoj vekas asociojn kun la infana literaturo, tamen la kreado de Tove Jansson de jaroj estas konsiderata pli vaste en la literaturscienca, filozofia-antropologia kaj filma perspektivoj. La varmo kaj universaleco de Mumin-rakontoj estas proksimaj al legantoj de la tuta mondo.

El la elsendo 15.02.2026. Legas Pamela – 02′ 15″

Ĝis majo 2026 en la Palaco de Reĝo Johano la 3-a Sobieski en Varsovio daŭras portempa ekspozicio, dediĉita al la ligoj inter la reĝa Sobieski-familio kaj unu el la plej gravaj reĝaj gentoj de Anglio, Skotlando kaj Irlando, la Stuart-dinastio.
Temas pri la unua ĉi-speca prezento de la pentraĵoj kolektitaj kaj aranĝitaj, kiel rakonto pri la familiaj kaj politikaj ligoj inter Sobieski- kaj Stuart-familioj. La ekspozicio „Brilo kaj spektro de la krono” enhavas artverkojn, personajn memoraĵojn kaj dokumentojn – ankaŭ el privataj kolektoj – kiuj ĝis nun ne estis prezentataj al vasta publiko. Inter ili troviĝas portretoj de Maria Kle mentyna Sobieski kaj Jakobo la 3-a Stuart de Antonio David, portretoj de iliaj filoj – Karlo Edvardo Stuart kaj Henriko Benedikto, horloĝo de Maria Klementina, preĝolibro de la reĝino Maria Stuart, krokizoj de la herooj de la ekspozicio kaj romaj palacoj, en kiuj ili vivis. La vizitantoj konatiĝas ankaŭ kun scenoj pri la nupto de la paro, bapto de ilia filo, kaj unika letero de la reĝido Konstanty Sobieski el 1720. Multas aliaj artverkoj kaj memoraĵoj.
La centra figuro de la ekspozicio estas Maria Klementyna Sobieski, la nepino de la reĝo Johano la 3-a Sobieski kaj Maria Kazimira, la edzino de Jakobo la 3-a Stuart, pretendanta al la trono de Anglio, Skotlando kaj Irlando. Havante 17 jarojn ŝi fariĝis lia fianĉino, kaj post multaj obstakloj ŝi atingis Italion por edziniĝi al Jakobo en 1719. La sorto de Maria Klementyna – ekde feliĉa geedzigo, tra mallonga periodo de feliĉa familia vivo en Italio, kies frukto estis du filoj – ĝis konflikto kun la edzo pri ilia edukmaniero kaj izoliĝo en klostro kaj morto – spegulas sorton de multaj tiuepokaj virinoj, kies vivo estis kondiĉita de granda politiko.
La ekspozicion akompanas edukprogramo adresita al diversaĝaj vizitantoj. Lige kun la ekspozicinaŭguro okazis internacia simpozio kun partopreno de fakuloj el Pollando, Britio kaj Italio, dediĉita al la historio de la du reĝaj familioj kaj ilia heredaĵo. La patronecon super la ekspozicio transprenis la Instituto POLONIKA kaj la Brita Ambasado en Varsovio.

El la elsendo 05.02.2026. Legas Gabi – 03′ 07″

Pola pianistino kaj komponistino, Hania Rani transprenis en januaro en Berlino la Eŭropan Filmpremion pro la muziko por la jam famiĝinta filmo de Joachim Trier „Sentimentala valoro”. La artistino estas konata pro la komponado de muziko minimalisma kaj subtila, tamen emociiga, liganta elementojn de muziko klasika, pop-muziko kaj elektronika muziko. Hania Rani ricevis krome multajn aliajn premiojn, i.a. ŝi fariĝis laŭreatino de la pola muzika premio Frederikoj, ŝi estis premiita en la festivalo de la Polaj Beletraj Filmoj pro muziko por la filmo „Laŭeble for de ĉi tie”; ŝi estas laŭreatino de la premio de la periodaĵo „Politiko” en la kategorio muziko populara.
Aldonendas, ke ĉi tiu plej nova filmo de Joachim Trier, por kiu la muzikon komponis Hania Rani, estis nomumita por Oskar-premioj en 9 kategorioj. Aliflanke inter kromaj fortaj kandidatoj por Oskar-premio 2026 troviĝas du aliaj filmoj, al kiuj kontribuis polaj artistoj.
Inter la nomumitoj por la 98-a eldono de la premioj en la kategorio la plej bona filmo rivalas „Hamnet” reĝisorita de Chloé Zhao. Por Oskar-premio en ĉi tiu filmo estis nomumita Małgosia Turzańska, pola-usona kostumgrafistino. Ŝi diplomitiĝis en la Fakultato pri Scenografio kaj Kostumologio en la Belarta Akademio en Prago kaj en New York University Tisch School of the Arts. Ŝi aŭtoris pli frue kostumojn por kelkaj famaj usonaj filmoj, kiel Hell or High Water, You Were Never Really Here, Stranger Things, The Green Knight.
Al Oskar-premio 2026 pretendas ankaŭ la pola-kanada filmreĝisoro kaj kreanto de animaĵoj Maciek Szczerbowski. Li estis nomumita en la kategorio la plej bona mallonga animita filmo „The Girl Who Cried Pearls”, Knabino, kiu ploris per perloj.

El la elsendo 05.02.2026. Legas Maciek – 02′ 09″

La mortinta en junio 2025 pentristo Basil Alkazzi dum dek jaroj estis unu el la sponsoroj de la Nacia Muzeo en Gdansko. Nun la Nacia Muzeo en Gdansko ĝis la 1-a de marto 2026 prezentas ekspozicion al li dediĉitan. Basil Alkazzi praktikis desegnadon, akvarelpentradon kaj guaŝpentradon. Lia kreado disvolviĝis marĝene de la ĉefa artfluo, konsistante el profunda meditado pri belo kaj sperto de la naturo.
Dank’ al Basil Alkazzi la Muzeo riĉiĝis je 149 verkoj de 43 artistoj el Usono, Britio, Japanio, Suda Koreio kaj Latvio. Li mem donacis al la muzeo 26 siajn verkojn. Inter aliaj aŭtoroj estas klasikuloj de la nuntempa arto, kiel John Hedgecoe, David Hockney, Joe Tilson, Paul Huxley aŭ Keith Vaughan. Krome la ekspozicio entenas artaĵojn de junaj artistoj, ofte laŭreatoj de la lanĉitaj de Alkazzi premioj. La jarajn stipendiojn de la lanĉita de li Royal College of Art. ricevis pli ol 90 artistoj. Samtempe dank’ al liaj rimedoj la Muzeo aĉetis 200 verkojn. Ili aktuale formas la plej grandan en la polaj muzeaj kolekton de artistoj, debutintaj post la dumila jaro.
La ekspozicion akompanas riĉa kleriga programo kaj kuratoraj vizitgvidadoj.

El la elsendo 25.01.2026. Legas Maciek – 01′ 36″

Polaj raportistinoj Hanna Krall kaj Anna Bikont estis distingitaj per la literatura premio de Odette kaj Léon Chertok. Ili ricevis ĝin pro la eldonitaj en Francio libroj „Prezo. Serĉante postmilite judajn infanojn” (Bikont) kaj „Fantomo de doloro. Ĉiuj raportaĵoj” (Krall).
La premio estas atribuata ekde la 2025-a jaro pro literaturaj verkoj pri la hombuĉado.
„Prezo. Serĉante postmilite judajn infanojn” de Anna Bikont rakontas pri la postmilita serĉado de Centra Komitato de Judoj en Pollando de pli ol 50 judaj infanoj, savitaj kaj protektitaj de kristanaj familioj dum la 2-a mondmilito.
„La fantomo de doloro” de Hanna Krall en unu volumo entenas ĉiujn raportaĵojn de la aŭtorino el la jaroj 1993-2003 dediĉitajn al sorto, pereo kaj memoro.
La francaj tradukoj de ambaŭ libroj estis eldonitaj ĉe Noir Sur Blanc.

El la elsendo 25.01.2026. Legas Maciek – 01′ 10″

Dank’ al la projekto „Apollo” ĝis la 2028-a jaro en la Cifereca Nacia Muzeo en Varsovio aperos pliaj 40 mil 844 objektoj. Tiu iniciato estis ebla dank’ al la financa subvencio el la Eŭropaj Fondusoj kaj Pola Kulturministerio.
Aktuale en la paĝoj de la Cifereca Nacia Biblioteko en Varsovio troviĝas jam pli ol 170 mil artverkoj. Eblas konsulti tie komentojn de esploristoj, eblas konsulti multmediajn fontojn. Dank’ al la nova projekto estos aldonitaj pliaj objektoj, samtempe la tuta portalo estos alkonformigita al la plej novaj postuloj de la cifer eca disponeblo. Aldoniĝos en la cifereca formo kolektoj de moneroj, medaloj, fotografaĵoj kaj ikonografaĵoj, artverkoj el la Kabineto de Krokizoj kaj Desegnaĵoj, el la Kolekto de la Orienta Arto.
En la plano estas prilaboro de sekcio kun aŭdiogvidiloj, kiu ebligos al vizitantoj aŭskulti informojn pri la rigardataj verkoj kaj rigardi filmojn ligitajn kun ili.
La projekto „Apollo” daŭrigas la pli fruajn projektojn, kiel „La Malferma Nacia” aŭ „Hereditas”, kiuj ebligis ciferecigi pli ol 60 mil objektojn. La progresojn de la nuna projekto, finiĝonta en majo 2028, eblas sekvi pere de la reta paĝo de la Nacia Muzeo en Varsovio (https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/zbiory).

El la elsendo 25.01.2026. Legas Pamela – 01′ 45″

Ekde la fino de novembro ĝis la 1-a de marto 2026 denove la krakova Muzeo de la Japana Tekniko kaj Arto, Manggha prezentas al la publiko interesan ekspozicion, kiu proksimigas la misterojn de la japana kulturo.
Sub la titolo „Brilo de la tempo. La japana lako en la aplikata arto” ĝi proponas eksterordinaran vojaĝon tra la mondo de unu el la plej malnovaj kaj fajnaj metioj de Japanio. La spektanto konatiĝas kun >urushibako<, tio estas diversstilaj skatoletoj, minikofretoj kaj aliaj mistere ornamitaj objektoj, por kies elfaro estis uzita la tradicia lako >urushi<. Inter la eksponaĵoj troviĝas same artverkoj de la iamaj majstroj, kiel ankaŭ verkoj de la nuntempaj artistoj, kio pruvas la neŝireblan kontinuecon de la arto. La ekspozicio „Brilo de la tempo. La japana lako en la aplikata arto” donas la okazon konatiĝi kun diversaj ornamaj stiloj kaj teknikoj, kiel >maki-e< – priŝutado per la ora pulvoro, >raden< (inkrustado per perlamoto) aŭ >choshitsu<, skulptado en lako.
Tiu interesa ekspozicio kunigas objektojn el la polaj publikaj institucioj kaj de polaj kolektantoj, kun verkoj de japanaj artistoj. Ĝi bildigas riĉon kaj variecon de ĉi tiu eksterordinara tradicio.

El la elsendo 15.01.2026. Legas Gabi – 01′ 48″

Ankoraŭ kelkajn tagojn estas vizitebla interesa ekspozicio en la Silezia Muzeo en Katowice. Ĝia titolo „Etnoalternativo. Nova rigardo al la popola arto” referencas al riĉo de diversspecaj popolkostumoj en Pollando. En la regiono Supra Silezio temas pri kelkaj, kaj en lokaj variantoj pri eĉ dek kelkaj specoj. Ĉiu havas apartan karakteron kaj rolis kiel specifa komuniko plena de simbolaj signifoj. Unuavice ĝi rolis kiel vizitbileto de vestanta ĝin homo, informis pri lia/ŝia la deveno, socia, civila statuso aŭ aparteno al konkreta socia grupo. En la Supra Silezio la popola vesto estis ankaŭ elemento de patriotismo, manifesto de la aparteno al la pola nacio.
La ekspozicio prezentas elektitajn elementojn de la regionaj vestoj, devenantajn en plimulto de antaŭ unu jarcento. Akompanas ilin arkivaj fotoj dokumentantaj portantajn ilin homojn.
La prezentatajn eksponaĵojn akompanas projektoj de Beata Bojda, inspiritaj de sileziaj popolaj vestoj kaj stilizitaj laŭ popolaj vestoj el la muzea kolekto.

El la elsendo 15.01.2026. Legas Maciek – 01′ 15″