Kulturkroniko

Proksimiĝis al la fino – post 6-jaraj laboroj – la modernigo de la Varsovia Arsenalo, en kiu dum 70 jaroj sian sidejon havas la Ŝtata Arkeologia Muzeo. Malgraŭ la gviditaj laboroj la muzeo funkciis akceptante vizitantojn kaj liverante eksterlokajn muzeajn kursojn. Dum la du lastaj jaroj partoprenis ilin pli ol 200 mil personoj.
Post la renovigo la ekspoziciaj kaj eduka spacoj pligrandiĝis. Krome ankaŭ la muzea korto estis modernigita kaj lumigita. Tie ĉi ekde la 2–a de marto eblas rigardi du subĉielajn ekspoziciojn. La unua jam pretas kaj rilatas al “Trzcinica – Karpata Trojo” de la Subkarpatia Muzeo en Krosno. Krome la muzeo gastigos en 2026 ok portempajn ekspoziciojn. Inter ili estos prezentitaj “Trezoroj de la Mezepoko” kaj “Ĉe Vistulo, ĉe la rivero Urzecze.”
Daŭras laboroj pri la konstanta ekspozicio, malfermota en 2027. Tio estos la plej granda arkeologia ekspozicio en Pollando, kun la areo de 800 kvadrataj metroj, sur kiu troviĝos 3500 artefaktoj ekde la ŝtonepoko ĝis la malfrua mezepoko.
La renovigita Arkeologia Muzeo enhavas la kolekton de 75 mil unikaj historiaj volumoj. Sur la bretoj troviĝas jam duono de la dokumentoj, baldaŭ aperos tie la ceteraj.
La Varsovia Arsenalo estis konstruita en 1643. La unua grava renovigo okazis lime de la 17-a kaj 18-a jarcentoj, post kio la konstruaĵo similis al baroka palaco. Iom poste estis aldonitaj etaĝoj super la orientaj kaj okcidentaj aloj, kaj la centra elstaraĵo en la suda alo estis vastigita. Dum la Dua Mondmilito, la konstruaĵo suferis signifajn damaĝojn. Post ĝia fino la Arsenalo estis rekonstruita laŭ aspekto el 1938. Ekde 1957 ĝi servas kiel sidejo de la Ŝtata Arkeologia Muzeo.

El la elsendo 20.03.2026. Legas Maciek – 02′ 18″

Nur ĝis la 29-a de marto eblas rigardi en la Reĝa Kastelo en Varsovio la bildon de Knabina Kapo en kufo de Elisabeth Jerichau-Baumann. Ĝi prezentas junan virinon en kufo, sub la mentono ligita per ruĝa kokardo, la kapkovrilo la karakteriza por Zelando – la plej granda insulo de Danio. La grandeco kaj kvalita materialo atestas pri la bonstato de la juna virino.
Tiu ĉi prezento, daŭranta ne plenan monaton, proksimigas la artistinon, kiu en la 19-a jarcento superis limigojn truditajn al virinoj, ĝi ebligas malkovri ŝian arton.
Elisabeth Jerichau-Baumann, pentristino kaj vojaĝantino, kapablis superi la rigidan socian kaj kulturan kadron de sia epoko, konstruate konsekvence sian pozicion, sendepende de la stereotipoj ligitaj kun la epoko. Ŝiaj gepatroj zorgis pri ŝia eduko kaj pri la evoluo de ŝia arta talento. Ne povante studi en artakademio ŝi lernis la pentroarton private en Varsovio kaj Berlino, poste ŝi frekventis la Pentristan Akademion en Duseldorfo. La teknika talento kaj kapablo fidele speguli la modeltrajtojn kaptis la atenton de la alta socia klaso kaj de la dana kortego. Zorgante pri financa stabileco de sia familio la artistino evoluigadis reton de internacia klientaro. Malgraŭ la nasko de naŭ infanoj ŝi faris interesajn vojaĝojn tra Eŭropo kaj la mediteraneaj landoj.
La plimulton de la vivo Elisabeth Jerichau-Baumann ligis kun Danio kaj Italio. Sian maturan artan karieron ŝi evoluigis ĝuste en Danio fariĝinte unu el la plej gravaj figuroj kreantaj en la ora epoko en la dana pentroarto. La prezentata bildo kreiĝis en la periodo de la danaj militoj kontraŭ germanaj ŝtatoj kaj dum intensiĝintaj patriotaj sentoj. Portretistino de la dana aristokrataro kaj de la reĝa familio kun engaĝiĝo bildigadis ankaŭ simplajn homojn kaj provincajn reprezentantojn de la socio. Ŝi kapablis kunigi en sia arto romantikan impresiĝemon, socian realismon kaj fasciniĝon pri la fantasta mondo. Ŝi amikiĝis kun Hans Chritian Andersen kaj kiel unua eŭropa pentristo dum sia vizito en la Proksima Oriento ŝi povis eniri haremon.
La prezento de la bildo, fariĝis la okazo konatiĝi kun vivhistorio de la artistino. La inaŭguron de la ekspozicio akompanis prelego pri „Polino, kiu konkeris Danion”. Ja Elisabeth Jerichau-Baumann naskiĝis en Varsovio kaj dum la tuta vivo akcentis sian polan devenon.

El la elsendo 20.03.2026. Legas Gabi – 03′ 08″

Ĝis la 29-a de marto daŭras la 17-a eldono de la festivalo „Novaj Epifanioj”. Ekde la Cindra Merkredo disvolviĝas prezentoj por plenkreskuloj kaj infanoj, koncertoj de malnova muziko, filmspektakloj, renkontiĝoj kun artistoj kaj fakuloj, kuirartaj eventoj. Entute pli ol 30 programeroj.
Por realigi la tuton oni uzas vastan gamon de interfakaj esprimrimedoj, kiel teatro, koreografio, filmo kaj muziko.
La festivalo, organizita de la Centro de la Penso de Johano Paŭlo la 2-a, okaze de la 20-a datreveno de la institucio, elektis la citaĵon el la biblia Genezo: „Subigu al vi la Teron kaj regu super ĝi”. Laŭ la direktorino de la festivalo Katarzyna Lemańska, ĝia diverseco kaj interfaka karaktero ebligas konversacii pri la klimata kaj paca krizo.

El la elsendo 10.03.2026. Legas Maciek – 0′ 57″

La reakirita, post la ŝtelo en la 80-aj jaroj, manuskripto kun verkoj de s-ta Aŭgusteno revenis al la Universitata Biblioteko de Vroclavo. La manuskripto – kreita de kartuzianoj en la 15-a jarcento en ilia klostro apud Legnica – karakteriĝas per eleganta skribmaniero, fajne prilaboritaj inicialoj kaj perfekta stato.
La volumo enhavas kvin verkojn de s-ta Aŭgusteno inkluzive de liaj „Konfesoj”, taksatajn kiel la unua intelekta aŭtobiografio en la historio de literaturo. La manuskripto estis aĉetita de la artgalerio Les Enluminures dum aŭkcio en 2024. Malgraŭ devenanalizo ne eblis difini ĝian devenon, kion aldone malfaciligis manko de informoj pri ĝia ŝtelo. Tion kaŭzis la fakto, ke dum la ŝtelo estis eltondita nur parto el la manuskripto, kaj la ŝtelspuroj estis ideale maskitaj. La lasitaj du ĉapitroj celis erarigi la bibliotekistojn.
Tamen la spuroj de la ŝtelita manuskripto estis konstatitaj en 2025 de fakulo el la vroclava Universitata Biblioteko. Post la konfirmo, ke la prezentita dum aŭkcio dokumento devenas el Vroclavo kaj dank’ al la kunlaboro inter la pola kulturministerio kaj Les Enluminures ĝi estis transdonita al la pola flanko.
Dank’ al internacia kunlaboro pri protektado de la kulturheredaĵo kaj kontraŭbatalado de kontraŭleĝa komercado per artverkoj kaj manuskriptoj, en 2025 Pollando reakiris 25 kulturobjektojn. Nun la proceduroj pri la reakiro de polaj kulturhavaĵoj okazas en 18 landoj.

El la elsendo 10.03.2026. Legas Pamela – 02′ 10″

Ĝis la 3-a de majo 2026 eblas ankoraŭ rigardi en la Muzeo de Moderna Arto en Varsovio la ekspozicion “La Virina Demando 1550–2025”. Temas pri unu el la plej grandaj kaj plej ampleksaj ekspozicioj dediĉitaj al virina laboro. Ĝi konsideras preskaŭ kvin jarcentojn de la arta kreado de virinoj – ekde la 16-a jarcento ĝis la nuntempo – prezentante preskaŭ 200 verkojn de preskaŭ 150 diversepokaj artistinoj aktivantaj en diversaj regionoj de la mondo kaj en malsamaj kulturaj rondoj.
La ekspozicikoncepto koncentriĝas pri la kontinueco de la virina ĉeesto en la arthistorio, montrante ĝin kiel egalrangan, firman elementon de la kultura heredaĵo. La ekspozicio estas dividita laŭ naŭ temaj sekcioj, sed ne observas la kronologian principon, donante la atenton al motivoj, strategioj kaj ripetiĝantaj spertoj. Tiel historiaj verkoj akompanas la nuntempajn. Pentraĵoj de renesancaj artistinoj, kiel Sofonisba Anguissola kaj Artemisia Gentileschi apudas verkojn de nuntempaj artistoj, kiel Yoko Ono, Lubaina Himid kaj Tracey Emin. Ĉi tiuj kunmetoj emfazas la daŭran ĉeeston de virinoj en la arta mondo, malgraŭ ŝanĝiĝantaj sociaj kaj instituciaj kondiĉoj.

El la elsendo 25.02.2026. Legas Maciek – 01′ 29″

En la Maria-Baziliko en Gdansko jarfine estis prezentita la restaŭrita 555-jara astronomia horloĝo. La objekto, opiniata kiel unu el la plej valoraj ekzemploj de la mezepoka tekniko, post plurjaraj konservistaj laboroj denove povas funkcii.
La horloĝo estis konstruita en 1470 kaj altas 14 metrojn. Ĝi konsistas el tri partoj – kalendario, planetario kaj moviĝantaj figuroj, la t.n. figurteatro. Dum 6 jaroj pri ĝia konstruo laboris Hans Düringer el Toruno (la norda Pollando). Ekde la komenco ĝi estis pli ol horloĝo. Ĝi elmontradis ekleziajn festojn, liturgiajn periodojn, lunfazojn, situon de planedoj kaj eĉ impostajn limdatojn.
La horloĝo konsistas el tri facoj. La plej granda enhavas 3005 datenojn validajn por la jaroj 1463-1538. Du malpli grandaj facoj ebligis kalkuli datumojn bezonajn por konstrui la liturgian kalendaron, aktualigi la grandan facon por 76 jaroj. Ili ebligis difini datojn de moviĝantaj festoj. En la centro de la kalendaro troviĝas la figuro de Maria kun Di-Infaneto ĉirkaŭita de radianta gloro. La tuton ĉirkaŭas kadro kun kvar figuroj simbolantaj la tempopason.
Dum la 2-a mondmilito en 1944 la astronomia horloĝo estis protekte kaŝita kontraŭ detruo kaj revenis al Gdansko postmilite. La rekonstrulaboroj daŭris inter 1987 kaj 1990. Tiam pli ol 80 procentoj de ĝiaj konstruelementoj konserviĝis en la originala formo. Pliaj konservistaj laboroj okazis en la jaroj 2005-2025. Aktuale en la mekanismo funkcias unusola rado el la origina astronomia kalendaro kun 365 dentoj.
La astronomia horloĝo en la Baziliko de Sankta Maria estas la plej grava teknologia monumento en Gdansko kaj unu el la plej valoraj ĉi-specaj objektoj en Pollando.

El la elsendo 15.02.2026. Legas Gabi – 02′ 48″

„Speguloj. Inter iluzio kaj realo” estas la temo de nova portempa ekspozicio en la varsovia Scienca Centro Kopernik. Ĝis la 31-a de aŭgusto 2026 la vizitantoj havas la ŝancon konatiĝi kun la fascina mondo de speguloj, kiu ligas sciencon, arton kaj amuzon.
La ekspozicio prezentas spegulojn kiel instrumenton por esplori fenomenojn matematikajn kaj fizikajn. La vizitantoj povas mergiĝi en la mondon de simetrio, respeguloj kaj nefinitaj tuneloj, kie la limo inter tio, kio estas reala, kaj tio, kio estas iluzia estas flua
Ekzemple, la simetrio enestas en multaj aspektoj de nia vivo, ekde naturo ĝis arto. La ekspozicio montras, kiel ĝi influas nian mondopercepton, kaj kial ĝi estas tiom esenca en la scienco. La vizitantoj povas mem eksperimenti por kompreni matematikajn kaj fizikajn principojn kaŝiĝantajn malantaŭ la simetrio, tion kiamaniere spegulo reflektas la realon, kaj kiel perceptas tion la homa okulo.
La ekspozicio „Speguloj. Inter iluzio kaj realo” povas ravi ne sole ŝatantojn de scienco, sed ankaŭ arkitektojn, projektantojn kaj ĉiujn ĉi, kiuj interesiĝas pri tio, kiel spaco influas la homajn sensojn.

El la elsendo 15.02.2026. Legas Gabi – 01′ 47″

Fine de januaro en Finnlando okazis kelkdek-hora maratona publika legado de la libroj de Tove Jansson. La finnan iniciaton de la tiea publika emisianto Yle partoprenis pli ol 130 konataj figuroj de la publika vivo. Kaj la evento estis festo de literaturo, kulturo kaj komuneco.
La 30-an de januaro aliĝis al la evento la Universitato de Lodzo sub la devizo „La legomaratono kun Muminoj en Helsinki kaj Lodzo” i.a. ligante retkonekton kun la Universitato en la finna Oulu. Ambaŭ altlernejoj apartenas al la reto UNIC, kiel altlernejoj en urboj kun postindustria historio kaj forta kultura-eduka potencialo. Aldone en 2026 Oulu rolas kiel Eŭropa Ĉefurbo de Kulturo.
Lodzo aliĝis al ĉi tiu iniciato pro siaj artaj ligoj kun Muminoj. Tie la filmstudio Se-Ma-For en la jaroj 1977-82 realigis – kun plena aprobo de la aŭtorino Tove Jansson – la animitan filmon pri Muminoj. En la lodza Muzeo de Kinematografio daŭre estas rigardebla la ekspozicio „Muminoj – la pordo estas daŭre malferma”, pri kio ni jam siatempe informis.
En Pollando la Muminoj vekas asociojn kun la infana literaturo, tamen la kreado de Tove Jansson de jaroj estas konsiderata pli vaste en la literaturscienca, filozofia-antropologia kaj filma perspektivoj. La varmo kaj universaleco de Mumin-rakontoj estas proksimaj al legantoj de la tuta mondo.

El la elsendo 15.02.2026. Legas Pamela – 02′ 15″

Ĝis majo 2026 en la Palaco de Reĝo Johano la 3-a Sobieski en Varsovio daŭras portempa ekspozicio, dediĉita al la ligoj inter la reĝa Sobieski-familio kaj unu el la plej gravaj reĝaj gentoj de Anglio, Skotlando kaj Irlando, la Stuart-dinastio.
Temas pri la unua ĉi-speca prezento de la pentraĵoj kolektitaj kaj aranĝitaj, kiel rakonto pri la familiaj kaj politikaj ligoj inter Sobieski- kaj Stuart-familioj. La ekspozicio „Brilo kaj spektro de la krono” enhavas artverkojn, personajn memoraĵojn kaj dokumentojn – ankaŭ el privataj kolektoj – kiuj ĝis nun ne estis prezentataj al vasta publiko. Inter ili troviĝas portretoj de Maria Kle mentyna Sobieski kaj Jakobo la 3-a Stuart de Antonio David, portretoj de iliaj filoj – Karlo Edvardo Stuart kaj Henriko Benedikto, horloĝo de Maria Klementina, preĝolibro de la reĝino Maria Stuart, krokizoj de la herooj de la ekspozicio kaj romaj palacoj, en kiuj ili vivis. La vizitantoj konatiĝas ankaŭ kun scenoj pri la nupto de la paro, bapto de ilia filo, kaj unika letero de la reĝido Konstanty Sobieski el 1720. Multas aliaj artverkoj kaj memoraĵoj.
La centra figuro de la ekspozicio estas Maria Klementyna Sobieski, la nepino de la reĝo Johano la 3-a Sobieski kaj Maria Kazimira, la edzino de Jakobo la 3-a Stuart, pretendanta al la trono de Anglio, Skotlando kaj Irlando. Havante 17 jarojn ŝi fariĝis lia fianĉino, kaj post multaj obstakloj ŝi atingis Italion por edziniĝi al Jakobo en 1719. La sorto de Maria Klementyna – ekde feliĉa geedzigo, tra mallonga periodo de feliĉa familia vivo en Italio, kies frukto estis du filoj – ĝis konflikto kun la edzo pri ilia edukmaniero kaj izoliĝo en klostro kaj morto – spegulas sorton de multaj tiuepokaj virinoj, kies vivo estis kondiĉita de granda politiko.
La ekspozicion akompanas edukprogramo adresita al diversaĝaj vizitantoj. Lige kun la ekspozicinaŭguro okazis internacia simpozio kun partopreno de fakuloj el Pollando, Britio kaj Italio, dediĉita al la historio de la du reĝaj familioj kaj ilia heredaĵo. La patronecon super la ekspozicio transprenis la Instituto POLONIKA kaj la Brita Ambasado en Varsovio.

El la elsendo 05.02.2026. Legas Gabi – 03′ 07″

Pola pianistino kaj komponistino, Hania Rani transprenis en januaro en Berlino la Eŭropan Filmpremion pro la muziko por la jam famiĝinta filmo de Joachim Trier „Sentimentala valoro”. La artistino estas konata pro la komponado de muziko minimalisma kaj subtila, tamen emociiga, liganta elementojn de muziko klasika, pop-muziko kaj elektronika muziko. Hania Rani ricevis krome multajn aliajn premiojn, i.a. ŝi fariĝis laŭreatino de la pola muzika premio Frederikoj, ŝi estis premiita en la festivalo de la Polaj Beletraj Filmoj pro muziko por la filmo „Laŭeble for de ĉi tie”; ŝi estas laŭreatino de la premio de la periodaĵo „Politiko” en la kategorio muziko populara.
Aldonendas, ke ĉi tiu plej nova filmo de Joachim Trier, por kiu la muzikon komponis Hania Rani, estis nomumita por Oskar-premioj en 9 kategorioj. Aliflanke inter kromaj fortaj kandidatoj por Oskar-premio 2026 troviĝas du aliaj filmoj, al kiuj kontribuis polaj artistoj.
Inter la nomumitoj por la 98-a eldono de la premioj en la kategorio la plej bona filmo rivalas „Hamnet” reĝisorita de Chloé Zhao. Por Oskar-premio en ĉi tiu filmo estis nomumita Małgosia Turzańska, pola-usona kostumgrafistino. Ŝi diplomitiĝis en la Fakultato pri Scenografio kaj Kostumologio en la Belarta Akademio en Prago kaj en New York University Tisch School of the Arts. Ŝi aŭtoris pli frue kostumojn por kelkaj famaj usonaj filmoj, kiel Hell or High Water, You Were Never Really Here, Stranger Things, The Green Knight.
Al Oskar-premio 2026 pretendas ankaŭ la pola-kanada filmreĝisoro kaj kreanto de animaĵoj Maciek Szczerbowski. Li estis nomumita en la kategorio la plej bona mallonga animita filmo „The Girl Who Cried Pearls”, Knabino, kiu ploris per perloj.

El la elsendo 05.02.2026. Legas Maciek – 02′ 09″