Sciencaj informoj

La fungoplukadon en Pollando eblus difini kiel nacian sporton. La konoj de fungoplukantoj ne sole riĉigas nian menuon, sed kiel evidentiĝas, servas ankaŭ al la scienco. Nome poloj amase partoprenas la civitanan projekton FunDive „Amuza Plonĝo”, kadre de kiu estas kolektataj datumoj pri la apero kaj nombreco de diversaj fungospecioj. Laŭ ĉi tiu kriterio Pollando okupas la trian lokon en la mondo, se temas pri la kvanto de kolektitaj fungospecioj, tuj post Italio kaj Finnlando. En la daŭro de la dujara projekto ili kolektis pli ol 5 mil specimenojn.
La nuntempa mikologio frontas gravan defion, ĉar fungoj malgraŭ tio, ke ili formas unu el la plej multnombraj grupoj de organismoj sur la Tero estas malbone priskribitaj en la mondaj datumbazoj pri biodiverseco.
Kiel respondo al tiu demando kreiĝis la internacia projekto FunDive, kunordigata i.a. de la Varsovia Universitato. Ĝi grupigas preskaŭ 40 partnerojn el 30 landoj. Ĝi baziĝas sur tri pilieroj – dispondigado de datumoj el la jam ekzistantaj kolektoj, sekvenciado de DNA kaj civitana klerigo. La engaĝiĝo de amatoroj kaj volontuloj evidentiĝis paŝo celtrafa dank’ al tio, ke ili retrovas valorajn areojn laŭ la natura vidpunkto, kiujn sciencistoj mem ne alirus memstare. Dank’ al tio la observoreto densiĝis, kio ebligas pli bonan mapadon de areoj kun variaj fungospecioj. La kunlaboro superis la atendojn. La plej spektakleca estas malkoro de nekonataj al la scienco specioj de la fungofamilio >Geastraceae<. Estis kolektitaj pli ol 500 ĝiaj provaĵoj en la tuta Eŭropo, inkluzive de terenoj, kie pli frue tiun ĉi fungospecion oni ne notis, kiel Balkanio aŭ Greklando.

El la elsendo 25.05.2026. Legas Pamela – 02′ 33″

La Universitata Biblioteko en Kielce gastigis la unuan fojon en majo la internacian eventon „Library Staff Week”, Bibliotekistan Kunlaboran Semajnon. Bibliotekistoj el altlernejoj en i.a. Portugalio, Francio, Hispanio kaj Italio dum kvin tagoj lertigis siajn kapablojn kaj interŝanĝis spertojn. Tio konfirmas la fakton, ke nun la altlernejaj bibliotekoj estas ne sole lokoj, en kiuj oni kolektas librojn, sed institucioj, kiuj aktive helpas la laboron de sciencistoj.
Bibliotekista Kunlabora Semajno firmigas ĉi tiun rolon. La pola flanko prezentis siajn solvojn, aparte se temas pri malferma lernado kaj ciferecaj kompetentoj. La bibliotekistoj ne nur konatiĝis kun la aktiveco de la universitato, sed ankaŭ kun Kielce mem kaj vizitis Parkon de Legendoj en la loko Nowa Słupia. Ĝi estas moderna, multmedia eduk-distra centro, kiu proksimigas fabelojn, legendojn kaj folkloron ligitan kun la sanktakruca regiono, en kiu troviĝas la urbo.

El la elsendo 25.05.2026. Legas Pamela – 01′ 26″

Profesoro Leszek Skrzypczak el Poznano kaj profesorino Dorothee Haroske el Jena fariĝis laŭreatoj de la Pola-Germana Scienca Premio Copernicus. Ĝi estas atribuata ĉiun duan jaron, fare de Fondaĵo por la Pola Scienco kaj Germana Esplorfonduso, al paro da kunlaborantaj sciencistoj el Pollando kaj Germanio. La laŭreatoj povas utiligi la premion en la suma alteco de 200 mil eŭroj (po 100 mil por ĉiu) por pliaj sciencaj esploroj kaj firmigo de la pola-germana kunlaboro.
Profesoroj Skrzypczak kaj Haroske de preskaŭ 20 jaroj komune laboras pri matematika analizo kaj partaj diferencialaj ekvacioj. Iliajn atingaĵojn pritaksis 8-persona ĵurio, en kies konsiston eniris sciencistoj el Germanio kaj Pollando, kiu agnoskis – kiel ilian gravan atingaĵon – kreon de komuna lingvaĵo por diversaj kampoj de progresinta, evoluinta matematiko.
La ĵurio aparte aprezis la manieron, en kiu ili priskribis kiel funkcias la Fourier-transformo. Kvankam tiuj esploroj havas teorian karakteron – laŭ la ĵurio – ili povas esence influi la nuntempan inĝenierion.
La kunlaboro de profesoro Skrzypczak kaj Haroske komenciĝis en 2006 kaj fruktis per pli ol 30 komunaj publikaĵoj en prestiĝaj matematikaj periodaĵoj kaj per multaj komune organizitaj sciencaj konferencoj. Ili alportis kontribuon al elformiĝo de la germana-pola akademia reto, superanta la kadron de iliaj propraj esplorgrupoj.
La premiceremonio okazos en Varsovio komence de junio.

El la elsendo 15.05.2026. Legas Pamela – 02′ 15″

La observado de migrantaj birdoj elmontris, ke la artefarita lumo povas longigi la aktivecon de maturaj birdoj je 40 minutoj dum la diurno kaj kaze de birdidoj malfruigi ilian forlason de la nesto.
Tio estas la esplorrezultoj de internacia grupo de sciencistoj, inter kiuj estis fakulinoj el la Jagellona Universitato en Krakovo kaj krome esploristoj el Svislando, Hispanio kaj Skotlando.
Tio signifas, ke birdoj same kiel homoj reagas je la nokta artefarita lumo. Ĝi povas influi la evoluon de la birdidoj, ilian fiziologion, la ciklon de ilia tag-nokta aktiveco, dormodaŭron kaj funkciadon de la tutaj familioj.
Pro ĉio ĉi respondecas la biologia horloĝo sinkronigata ĉefe de la tag-nokta ciklo. La ŝlosila estas melatonino, hormono eligata en mallumo, reguliganta dormo-aktivecon kaj metabolajn procezojn. La nokta artefarita lumo perturbas tiun mekanismon, bremsante la melatoninon kaj malorganizante la diurnajn ritmojn. Estis pruvite, ke pli fortaj sekvoj lige kun lumintenseco estas videblaj ĉe birdaj femaloj. Aparte impresiĝemaj je la artefarita lumo estas migrantaj birdoj,
Unu el eksperimentoj okazis sur la sveda insulo Gotlando, kie al la observado estis subigita migranta birdo vintrumanta en Afriko, Blankakola muŝkaptulo (Ficedula albicollis). Dum la observado iuj el la kovokestoj estis ekipitaj per la nokta LED-lumo, komparebla al la lumnivelo ekzemple en urboj.
En normalaj kondiĉoj la nokto estas por birdidoj tempo de preskaŭ plena trankvilo. En lumigitaj nestoj la situacio estis tute alia. Birdidoj komencis pep-postuli manĝon ankaŭ nokte dum iom pli longa tempo, tiel ke la limo inter tago kaj nokto malaperis. La ŝanĝo en la konduto de birdidoj elvokis la reagojn de la gepatoj, kiuj longigis sian tempon de aktiveco meze je 40 minutoj.
Tiel la precize sinkronigita sistemo, en kiu la bezonoj de la birdidoj kaj reagoj de la gepatroj – kutime ideale sinkronigitaj en la taga ritmo – estis detruita. Birdidoj el lumigitaj nestoj malpli frue forflugadis el la nesto, kio atestas pri malpli rapida evoluritmo kaj pri pli longdaŭra dependeco de la gepatroj. Samtempe estis konstatite, ke malkreskis la postvivado de junaj birdoj en la posta evoluetapo, kvankam ĝenerale la transvivebleco de junaj birdoj el lumigitaj nestoj kompare kun birdoj el senlumaj nestoj ne estis esence malsama.
Tamen laŭ la esploristoj, eĉ malgranda evoluprokrasto povas havi gravajn konsekvencojn por migrantaj birdoj, ĉar ilia vivciklo estas strikte ligita kun jarsezonoj, kaj evoluo, plumiĝo kaj miagrado devas sekvi en konforma ciklo. Iliakaze la perturbo de nur unu vivetapo povas malgrandigi la ŝancojn de transvivo kaj genera sukceso en pliaj sezonoj.

El la elsendo 05.05.2026. Legas Barbara – 04′ 19″

Polaj sciencistoj el la Medicina Universitato en Katowice aliĝis al esploristoj, kiuj ekzamenas la procezon de la maljuniĝado. Sian esploranalizon ili publikigis en la lasta eldono de la periodaĵo „Nutrients”.
Laŭ ĝi la procezo de la maljuniĝado estas procezo multdimensia kaj rilatas same al la fiziologiaj kiel ankaŭ psikaj procezoj. Dum la maljuniĝado malpliboniĝas la fizika dispozicio de la organismo, malpliboniĝas ankaŭ ĝia kogna funkciado kaj ĝenerala bonfarto. La konservo de ekvilibro inter la fizika kaj psika dispozicioj havas ŝlosilan signifon por la vivkvalito en alta aĝo.
Unu el la ĉefaj sanproblemoj ĉe grizaĝuloj estas progresanta perdo de muskola maso kaj forto, kio kreskigas la riskon de faloj kaj perdon de memstareco. Tial la fizika aktiveco, kiel ekemple la paŝado, ludas gravan rolon en la formado de la korpolerteco kaj la psika bonfarto. Regula moviĝado – ĝuste kiel planita paŝado – favoras la bonfaron, malgrandigante streson kaj altigante la vivkvaliton. Entute la fizika aktiveco rolas kiel >reguligilo< de emocioj kaj fortigas la senton de sinrego. La polaj sciencistoj atentigas ankaŭ pri la psikologiaj sekvoj de fizika malfortiĝo de la organismo. Perdo de muskolmaso povas limigi partoprenon en la socia vivo, malkreskigi la memfidon kaj kreskigi riskon de soleco kaj izoliteco. En pli longa perspektivo tio povas negative influi psikan agordon kaj eĉ evoluigi la deprimon.
La maljuniĝado – laŭ la polaj sciencistoj ne estas unudimensia procezo kaj ĝiatrapaso grandkvante dependas de la vivstilo de grizaĝuloj. En ĝi gravan rolon ludas ĝuste la fizika aktiveco.

El la elsendo 10.04.2026. Legas Barbara – 02′ 25″

Jam post kelkaj tagoj, inter la 28/29-a de marto, do la plej proksiman semajnfinon en 70 landoj de la mondo, i.a. en Pollando, okazos ŝanĝo de la vintra tempo je la somera.
La enkondukita antaŭ 100 jaroj tempoŝanĝa praktiko por pli efike uzi la sunan lumon kaj ŝpari la elektran energion, ne montriĝis efika, do sencohava. Estas jam sciate, ke ĝi ne kontribuas al principaj ŝparoj. Aliflanke ĉiam pli laŭtaj estas la opinioj, ke ĝi negative influas la funkciadon de la homa organismo.
Tio ligiĝas kun fakto, ke nia biologia horloĝo en signifa grado baziĝas sur la suna tempo. Kiam la Suno leviĝas nia korpo malkreskigas la kvanton de melatonino (la tiel nomata dormohormono) por kreskigi la kvanton de kortizolo (la tiel nomata stresohormono). Tio vekas nin de la dormo por prepari la organismon al la proksimiĝanta tago. Sed de jaroj la funkciadon de organismo influas/perturbas tempo socia, kiun indikas niaj brakhorloĝoj, ligita kun dufojaj jare tempoŝanĝoj.
Sciencistoj la plej multan atenton donas al la printempa tempoŝanĝo kaj ĝiaj sekvoj. La esploroj en Usono, Svedio, Kroatio, Germanio, Brazilo, Finnlando kaj Meksiko – al kiuj referencis en sia raporto BBC – elmontras, ke unu horo forprenita el la dormodaŭro povas kreskigi signifagrade sanproblemojn. Estas menciataj kresko de korinfarktoj, sangoemboloj kaj mortkaŭzaj stratakcidentoj. La sankonsekvencojn de la perturbita tagnokta vivritmo esploris i.a. Joan Costa-i-Font el la Londona Lernejo pri Ekonomikaj kaj Politikaj Sciencoj. Dum 30 jaroj li detektis la influon de tempoŝanĝo je sano kaj bonfarto de 30 mil personoj. Se la vintra tempoŝanĝo elmontras iujn pozitivajn rezultojn, la envivigo de la somera tempo neniel ekvilibrigas la pozitivaĵojn de la vintra tempo. Joan Costa-i-Font baze de siaj esploroj skribas pri tiaj sekvoj de la perturbo de la tagnokta vivritmo de la organismo kiel malkresko de la vivsatisfakcio je 1,44 procentoj. Liaj esploroj elmontras negativan influon je la dormo, lacosento kaj stresnivelo.
Krom amaso da malavantaĝaj fiziologiaj konsekvencoj ligitaj kun dormoperturboj (kormalsanoj, hipertensio, obezeco kaj diabeto) menciindaj estas perturboj psikaj. Kolektivo de Alberta Prats-Uribe baze de siaj esploroj (2018) elmontris, ke risko de mortkaŭzaj stratakcidentoj en la tago de horŝanĝo de la vintra je la somera tempo kreskas je 30 procentoj. Tiu indico dum ŝanĝo je la vintra tempo egalis nur al 16 procentoj. Aliaj esploroj indikas, ke la ŝanĝo je la somera tempo negative influas nian memoron, atenton kaj kapablon ĝuste taksi la ĉirkaŭan situacion. Ankoraŭ aliaj esploroj indikas la negativajn sekvojn de la tempoŝanĝo je bredbestoj kaj dorlotbestoj.
La decida plimulto de poloj – ĝis 80 procentoj – estas por likvido de la sezona tempoŝanĝo. De jaroj kontraŭas la tempoŝanĝojn kaj pola registaro kaj socia opinio. La debato en la Unio pri la forigo de la tempoŝanĝo daŭras ekde 2018-a jaro, dume sen videblaj rezultoj.

El la elsendo 25.03.2026. Legas Barbara – 04′ 41″

En la Suda Ameriko sciencistoj faris maloftan malkovron identiginte la unuan vastan tektitan kampon en Brazilo. Fragmentoj de tiel nomata kosma vitro estis nomitaj geraisitoj laŭ la malkovroloko en la ŝtato Minas Gerais. Laŭ la esploristoj ĝi estas restaĵo de asteroida kolizio kun la Tero antaŭ proksimume 6, 3 milionoj da jaroj.
Tektitoj formiĝas, interalie, kiam ekstertera objekto kolizias kun la tersurfaco, fandante rokojn kaj elĵetante iliajn fragmentojn je konsiderindaj distancoj. Ĉi tiuj vitrecaj fragmentoj konsistigas specon de tempokaps ulo, konservanta spurojn de pratempaj kosmaj katastrofoj.
Ĝis nun sur la Tero estis identigitaj nur kelkaj gravaj tektitokampoj kaj la brazilaj grandigas ĉi tiun grupon.
La esploradon gvidis teamo gvidata de Álvaro Penteado Crósta, geologo kaj profesoro en la Instituto pri la Teraj Sciencoj ĉe la Ŝtata Universitato de Campinas (IG-UNICAMP). La rezultoj estis publikigitaj en “Geology.
Laŭ esploristoj la geraisita kampo en Brazilo etendiĝas sur pli ol 900 kilometroj, kio donas al ĝi lokon inter la plej grandaj tektitaj areoj sur la Tero. Estis trovitaj ĉirkaŭ 600 vitrecaj fragmentoj, ĝis 5 cm grandaj. Laboratoria analizo konfirmis ilian klasifikon kiel tektitoj, formiĝintaj sekve de asteroida kolizio kun la Tero.
La koliziinta objekto ne estis malgranda. La volumeno de fanditaj rokoj kaj la vasta areo kun iliaj fragmentoj elmontras kolizion potencan. Verŝajne tamen ĝi estis malpli intensa ol tiu, kiu kreis la plej grandan tektitokampon sur la Tero, kiu etendiĝas de Azio ĝis Aŭstralio. Kvankam sciencistoj trovis spurojn de ĉi tiu kolizio en la formo de tiel nomata kosma vitro, la kratero, kiu devintus resti post tia ekstertera kolizio kun nia planedo, ankoraŭ ne estas trovita. Laŭ profesoro Crósta povas ŝajni afero nekutima, ke tia kolizio ne lasis krateron, tamen nur tri el la ses gravaj klasitaj tektitokampoj havas konfirmitajn kraterojn. Estontaj studoj, kun la uzo de novaj teknikoj, povos ŝanĝi la aktualan staton de niaj konoj.
Aktuale la esplorteamo de Crósta prilaboras esplormodelojn por taksi la efikon de la energio, la enirrapidecon de asteroido en la teran atmosferon, la trajektorian angulon kaj la totalan volumenon de fandita materialo. Ĉi tiuj kalkuloj fariĝos pli precizaj kiam estos kolektitaj pliaj datumoj pri la dismetiĝo de geraisitoj.
Ĉi tiu malkovro en Brazilo ne nur malfermas gravan ĉapitron en la historio de kolizoj de la eksterteraj objektoj kun la Tero, sed ankaŭ sugestas, ke tektitoj povas pli vaste troviĝi sur la Tero ol oni asertis ĝis nun.

El la elsendo 15.03.2026. Legas Barbara – 04′ 01″

La 11-an de februaro pasis la Internacia Tago de Virinoj kaj Knabinoj en la Scienco. Ĝi estis establita de UN-o en decembro 2015 por reliefigi la rolon de virinoj kaj knabinoj en la scienco kaj atentigi pri la bezono de egalaj ŝancoj lerni kaj labori laŭ egalaj kondiĉoj.
Kvankam virinoj konsistigas preskaŭ duonon de la akademia laborantaro en Pollando, ilia potencialo ankoraŭ ne estas plene utiligita, kaj egaleco en la scienco restas nefinita projekto. Tio rezultas el raporto de L’Oréal-Unesko pri Virinoj kaj Scienco. Kaj tio ne ligiĝas kun manko de kompetento, sed prefere kun sistemaj mekanismoj, kiuj limigas la ĉeeston de virinoj en la scienco.
Inter la plej oftaj problemoj menciitaj de la enketitinoj estas: salajra malegaleco, limigita promociado, troa instrua kaj administra laborŝarĝo, la preterlasado de la akademiaj titoloj de virinoj, kaj la malplivalorigado de iliaj kompetentoj kaj atingaĵoj.
La raporto montras krome, ke polaj sciencistinoj ricevas pli da taskoj ol viroj ĉe similaj pozicioj kaj en simila stadio de sia akademia kariero (38% kontraŭ 24%). Aldone, pli ol duono de la esploristinoj sentas trudon preni pliajn respondecojn por pruvi sian valoron (51% kontraŭ 31%). La raporto notas aldone, ke malegaleco inter sciencistinoj kaj sciencistoj aperas ankaŭ en postaj stadioj de akademia kariero. Dum virinoj konsistigas pli ol duonon de sciencistoj kun doktora titolo, nur 28% de ili estas profesoroj, kaj malpli ol 20% estas agnoskitaj en STEM-kampoj (Scienco, Teknologio, Inĝenierarto kaj Matematiko).
La raporto evidentigis signifajn diferencojn en tio, kiel sciencistinoj prezentas siajn atingaĵojn. Virinoj citas siajn proprajn publikaĵojn malpli ofte ol viroj – ĝis 37% malpli ofte, ili uzas 12% malpli da pozitivaj priskriboj en sia esplorado, kaj malpli emas kundividi sian laboron en sociaj retoj kiel Twitter. La studrezultoj ankaŭ reliefigas klarajn seksajn diferencojn en la taksado de oniaj ŝancoj sukcesi por stipendiakiro.
En Pollando, la programo L’Oréal-Unesko por Virinoj en Scienco funkcias ekde 2001. Ĝia celo estas antaŭenigi la sciencajn atingaĵojn de talentaj esploristinoj, instigi ilin daŭrigi sian laboron por progesigi sciencojn, kaj provizi ilin per financa subteno.
Ĝis nun, en la programo L’Oréal-Unesko por Virinoj en Scienco, estis agnoskitaj 137 polaj sciencistinoj kaj esploristinoj.

El la elsendo 05.03.2026. Legas Pamela – 03′ 46″

Interesajn esplorrezultojn akiris sciencistoj el BabyLab-teamo ĉe la Psikologia Instituto de la Pola Sciencakademio. Sekvas el ili – pri kio skribis „Scientific Reports”, ke en la unua vivjaro, la parolevoluo de beboj intime ligiĝas kun korpaj movoj kaj, ke la unuajn sonojn, kiujn bebo produktas, preskaŭ ĉiam akompanas intensaj movoj de la korpomembroj.
La parolado estas tre kompleksa movrega fenomeno, tio estas fenomeno ligita kun la lernado regi la movojn. Kiel estis konstatite por eldiri unuopan silabon devas esti kunordigita la funkciado de preskaŭ 80 muskoloj. Por bebo majstri tiajn kompleksajn movosekvencojn estas tasko tre malfacila kaj tial la parolevoluon mem akompanas alproprigo de aliaj movregaj kapabloj, kiel ekzemple la kapablo memstare sidi aŭ marŝi.
La teamo de Profesoro Przemysław Tomalski testis grupon de ĉirkaŭ 100 beboj havantaj inter 4 kaj 24 monatojn. Helpe de precizaj movsensiloj (akcelometroj) estis mezurata la membrofunkciado dum libera beba ludo kaj samtempe estis registrata la vokaligo de ĉiu bebo, t.e. produktado de parolsimilaj sonoj.
La analizo elmontris fortan aktiviĝon de brakoj kaj kruroj rekte antaŭ la komenco de la beba sonproduktado. Tiu korpomoviĝo daŭris dum la tuta vokaligo kaj signife malpliiĝis ĉe la fino. Tiu konstato ebligas pli bone kompreni malfacilaĵojn de tio, kiel movrega evoluo tradukiĝas al parola, lingva evoluo. Laŭ profesoro Przemysław Tomalski ambaŭ estas intime interplektitaj, sed ĝis nun oni ne konis la mekanismon, kiu ilin ligas. La esploroj de polaj sciencistoj precize montras la rilaton inter parolo kaj movrega evoluo, tio estas, kiel la korpokapabloj de bebo povas limigi progresojn en parollernado.
Unu el la membroj de la esplorteamo, doktorino Zuzanna Laudańska, ĉeokaze elstarigis la evoluajn aspektojn de la gesto. Nome la gestoj, gestado, spontane akompanantaj la parolon de plenkreskuloj, originas en infanaĝo, kiam la voĉprodukto estis forte kunligita kun mallongaj movoj de la brakoj kaj kruroj.

El la elsendo 20.02.2026. Legas Barbara – 03′ 16″

Dum la konstruado de la Eiffel-turo por la Monda Ekspozicio en 1889 ĝia kreinto Gustave Eiffel volis, ke ĝi fariĝu „panteono de la scienco”. Laŭ lia iniciato kreiĝis listo kun nomoj de 72 sciencistoj, industriistoj kaj inĝenieroj. Temis nur pri viroj, eĉ se jam tiam en la scienca mondo famis virinoj.
La 26-an de januaro 2026 la aktuala urbestro de Parizo, Anne Hidalgo publikigis la liston de 72 sciencistinoj, kies nomoj povos same esti gravuritaj ĉe la Eiffel-turo. En la listo troviĝas ankaŭ la nomo de Maria Skłodowska-Curie kiel Marie Curie kaj de ŝia filino Irene Joliot-Curie. La listo konsideras 250-jaran historion de la scienco kaj i.a. estas proponitaj por ĝi la nomo de la pionirino de la 18-jarcenta akuŝiga arto, Angelique du Coudray, brita fizikokemiistino Rosalind Franklin aŭ botanikistino Jeanne Baret opiniata kiel la unua virino, kiu ĉirkaŭnavigis la mondon. La listo estos prezentita al la francaj Sciencakademio kaj al du aliaj sciencaj societoj: Teknologia Akademio kaj Medicina Akademio, kiuj esprimos siajn opiniojn pri la elektitaj nomoj antaŭ la konfirmo de la listo kaj gravuro ĉe la Eiffel-turo.
La nomoj de la sciencistinoj kaj alifakaj elstarulinoj aperos analoge al la viraj. Ĉe la 1-a etaĝo de la Eiffel-turo, per oraj literoj kaj per la sama literfasono.

El la elsendo 20.02.2026. Legas Pamela – 02′ 21″