Kulturkroniko

Jam de 15 jaroj estas organizata Tago de la Nacia Legado. Ĝi okazas sub la patroneco de la Prezidenta Paro kaj estas organizata de la Prezidenta Kancelario kunlabore kun la Nacia Kulturcentro. En la nuna jaro, la 5-an de septembro, oni legos amasskale la dramon de Adam Mickiewicz „La prapatroj” (Dziady).
Tra la jaroj la Tago transformiĝis de loka evento en eventon okazantan en pli ol 6 mil lokoj en Pollando kaj en la mondo. Ĝi daŭre evoluas pro la de-malsupra socia aktiviĝo, respondanta la iniciaton de la pola Prezidenta Paro. En iu momento la Prezidenta Kancelario komencis prepari specialajn libroeldonojn okaze de la Tago. La nunjara novaĵo estos aŭdiolibro promocianta la eventon en la brila interpreto de polaj aktoroj. Krome la Prezidenta Kancelario pretigas specialan elekton de dramfragmentoj por la plej junaj legantoj. Estas ankaŭ pretigataj podkastoj, lige kun la legota verko, destinitaj por personoj kun vastaj histori-literaturaj konoj kaj impresiĝemo. Unuflanke ili servos al popularigado de la verko, aliflanke kiel materialo riĉiganta per konkreta enhavo, konon pri ĉi tiu verko.
Kiel en la antaŭaj eldonoj de la Tago de la Nacia Legado sendube partoprenos ĝin esperantistaj medioj en la tuta mondo.

El la elsendo 30.05.2026. Legas Pamela – 01′ 46″

Ĝis la 19-a de julio la 2-a etaĝo de la varsovia Reĝa Kastelo transformiĝis en teatron. Tiel dum tri monatoj la kastelo revenis – post 400 jaroj – al la tradicio de unu el la plej bonaj teatroj en Eŭropo, la kortega operejo de reĝo Vladislavo la 4-a. La ekspozicio daŭranta ekde la mezo de aprilo prezentas pli ol 100 artefaktojn, ligitajn kun la opera teatro ĉe la kortego de la reĝo, devenantajn el polaj kolektoj kaj el eŭropaj institucioj. La ekspozicio enhavas interesajn ekzemplojn de pentroarto kaj grafiko, muzikajn instrumentojn kaj dokumentojn kaj presaĵojn el la epoko. La ekspozicio „Granda spektaklo” rakontas pri tio, kiel ambicia pola reĝo transformis sian kortegon en centron de ravaj spektakloj kaj kiel arto fariĝis grava instrumento de regopovo.
La reĝo Vladislavo la 4–a Vasa la pola reĝo en la jaroj 1632-1648 apartenis al la plej kleraj regantoj de sia epoko. Kiel sublima artamanto li bone komprenis, ke la arto povas servi ne sole al la animo, sed ankaŭ al politiko. Dum sia junulaĝa vojaĝo tra Eŭropo dum kiu li vizitis i.a. Florencon, Romon, Mantuon, Parmon, Venecion kaj Vienon li renkontis la plej modernajn formojn de teatraj spektakloj. Post la reveno li decidis establi similan lokon en Varsovio. Jam en 1628 en la kastelo estis enscenigita la opero „Acis kaj Galateo”, per kiu la kortega teatro komencis funkcii. Baldaŭ post pliaj plukonstruoj kaj novigoj ĝi fariĝis unu el la plej modernaj teatroj en Eŭropo.
Dank’ al la rekonstruaj elementoj kaj multmediaj projekcioj la ekspozicio „Granda spektaklo” proksimigas la funkciadon de la baroka kortega scenejo.

El la elsendo 30.05.2026. Legas Gabi – 02′ 21″

Nur du semajnoj restas ĝis inaŭguro de la muzeo de Igor Mitoraj, la 6-an de junio, en la toskana Pietrasanta. La unua en la mondo muzeo dediĉita al pola skulptisto kreiĝis en la adaptita komerca halego el la 60-aj jaroj. La vitrumita pavilono troviĝas en la proksimeco de la historia centro de la urbeto, difinata kiel malgranda Ateno – pro firma ĉeesto de artistoj kaj skulptistoj kaj proksime al la fama minejo de la Karara marmoro. La muzeo ne nur omaĝas la artiston mortintan antaŭ 12 jaroj, sed reliefigas liajn fortajn ligojn kun la loko, kiu fariĝis por li spaco de laboro, inspiro kaj krea evoluo.
La muzeo rolos kiel moderna centro de la nuntempa arto koncentriĝanta pri esploroj, eksperimentado kaj dialogo inter diversaj artaj formoj. La nova muzeo firmigas la internacian pozicion de Pietrasanta kaj aldone akcentas ĝian rolon sur la mapo de la eŭropa kulturo.
La naskiĝinta en 1944 artisto estas aŭtoro de mondkonataj monumentecaj skulptaĵoj. Li studis pentroarton ĉe Tadeusz Kantor en Krakovo. La veturo al Meksiko kaŭzis ŝanĝon de liaj artaj interesiĝoj kaj enamiĝon al la skulptado. Mitoraj laboris sekve i.a. en Parizo, sed sian ĉefan laborejon li kreis en Pietrasanta, en kiu li pasigis kelkdek jarojn. Unu el la plej karakterizaj trajtoj de lia kreado estas skulptaĵoj prezentantaj fragmentojn de la homa korpo – kapoj, trunkoj kaj maskoj – konscie en sia formo damaĝitaj kun fendoj aŭ mankantaj elementoj. Mitoraj inspirite de la antikva arto tiamaniere prezentis fragilecon kaj mankojn de homo, kaŝitajn sub ideala, klasika beleco.

El la elsendo 20.05.2026. Legas Gabi – 02′ 23″

Fragmenton de la mezepoka bizanca pendoseruro retrovis membroj el la serĉgrupo de la societo „Szansa” en la loko Sobótka, en la suda Pollando. Sobótka estas unu el la plej malnovaj polaj vilaĝoj, kies origino radikas en la 11-a jarcento kaj ĝia nomo – laŭ fakuloj – indikas la tagon de la semajno, dum kiu okazis tie bazaroj (sobota/sabato). Iam troviĝis tie biendomo kaj gastejo.
Bronza, ĉevalforma objekto el la 12-a aŭ 13-a jarcento povis esti kunportita de kavaliro revenanta post la kruckavalira ekspedicio al la Sankta Tero aŭ perdita de pilgrimanto. Estas sciate, ke la loka princo Henryk de Sandomierz kun siaj kavaliroj partoprenis ekspedicion al Jerusalemo en la jaroj 1153-54, kaj ekzistas premisoj aserti, ke li partoprenis la 2-an kruckavaliran ekspedicion en 1147. La kavaliroj el Sandomierz-regiono partoprenis ankaŭ la 3-an kruckavaliran ekspedicion. Ekde 1257 la vilaĝo estis propraĵo de klaranina klostro.
La pendoseruro bildiganta ĉevalon kun malfermita faŭko konsistis el du simetriaj partoj ene de kiuj troviĝis fera blokanta mekanismo. Bedaŭrinde ĝi transdaŭris nur kiel koroditaj fragmentoj. La mezepokaj pendoseruroj en la formo de bestoj estis maloftaj elfaraĵoj kreataj plej verŝajne laŭ individua mendo. Du analogaj objektoj el la 12-a jarcento troviĝas en la kolekto de Harvard-Universitato en la usona Cambridge. Simila objekto troviĝas en privata kolekto en Germanio, pliaj i.a. en Korinto, Izmiro kaj Karamano. La tradicio de ilia elfarado deriviĝas el la antikva Romo.
La pendoseruro el Sobótka post restaŭristaj laboroj kaj scienca priskribo trafos al muzeo.

El la elsendo 20.05.2026. Legas Maciek – 02′ 09″

Dum la daŭranta en Prago – ĝis la 15-a de oktobro – ekspozicio „Premislidoj – la reganta dinastio kaj ĝia epoko” – eblas rigardi kelkajn el la plej valoraj objektoj de la Trezoro el Środa Śląska. Retrovita en la 80-aj jaroj, en ĉi tiu pola loko, ĝi estas taksata kiel unu el la plej gravaj ĉi-specaj malkovroj en Eŭropo. Ĝi enhavas i.a. la nuptan virinan kronon el la 14-a jarcento, imperiestran agrafon el la 13-a jarcento, kelkajn mil arĝentajn kaj orajn monerojn kaj aliajn nepritakseble valorajn juvelojn, transdonitajn kiel garantiaĵo al loka bankisto de ĉeĥa reĝo, pli posta germana imperiestro Karlo la 4-a. La elektitaj objektoj estas cikle prezentataj en la Nacia Muzeo en Vroclavo.
Pli frue la krono estis luata al la Nacia Muzeo en Prago en 2010 por la ekspozicio „Reĝa nupto” kaj en 2016 por la ekspozicio „Sceptro kaj krono”.

El la elsendo 20.05.2026. Legas Pamela – 01′ 23″

La provizoj de la unusola en Pollando Muzeo pri Krimmedicino en Vroclavo, en la sudo de la lando, enhavas kelkajn mil eksponaĵojn. Ili estas prezentataj en tri negrandaj salonoj, kaj temas sole pri parto de la riĉa kolekto.
La historio de la muzea kolekto radikas lime de la 19-a kaj la 20-a jarcentoj. Tiam por la sciencaj kaj didaktaj esploroj oni komencis kolekti eksponaĵojn rilatajn al diversaj sektoroj de la krimmedicino. Dum la 2-a mondmilito saviĝis nur duono de la kolekto. La antaŭmilitan laboron de germanaj specialistoj transprenis postmilite polaj sciencistoj venintaj el Lvovo. Antaŭ ok jaroj la kolektoj riĉiĝis per la antaŭmilita kolekto de krimmedicinaj eksponaĵoj el Krakovo. La ekspozicio en unuopaj sektoroj traktas diversajn mortokaŭzojn. La unikaĵo en la monda skalo estas kolekto proksimiganta ŝanĝojn en la homaj organoj, okazintaj pro la uzo de batalgasoj dum la unua mondmilito.
La muzeajn kolektojn utiligas por didaktaj celoj medicinaj studentoj, estontaj specialistoj pri krimmedicino, juristoj kaj soldatoj. Antaŭ la vizito necesas partopreni muzean lecionon pri patologio. En la planoj estas nova sidejo de la muzeo, kies riĉajn kolektojn oni prezentos en dekkelkaj ekspoziciaj salonoj.

El la elsendo 10.05.2026. Legas Gabi – 01′ 50″

La 20-an de aprilo en la Katolika Lublina Universito estis malfermita Biblia Legejo, kion akompanas ekspozicio de historiaj ekzempleroj de la Biblio el la speciala kolekto de la biblioteko.
La Biblia Legejo enhavas pli ol ok mil volumojn kaj estas loko unika. La universitata biblioteko – krom servi al studentoj kaj sciencistoj – ludas samtempe la rolon de la historigardanto, ĉar kiel substrekis dum la solenaĵo la direktoro de la universitata biblioteko, Artur Podsiadły la Biblio kaj la Sankta Skribo apartenas al la plej granda heredaĵo por nia civilizacio, por Eŭropo. Ĝi rolas samtempe kiel inspiro por arto kaj kulturo dum por katolikoj estas fonto de la kredo.
La volumkolekto en la Biblia Legejo ne estas ferma kaj daŭre riĉiĝos i.a. se temas pri elektronikaj provizoj.
Nun troviĝas en ĝi plej diversaj eldonoj de la Biblio. Apud la Sankta Skribo en la originaj lingvoj troviĝas ĝiaj tradukoj al lingvoj historiaj kaj modernaj, eŭropaj, aziaj kaj afrikaj. Krome en la legejo troviĝas libroj ligitaj kun la biblia arkeologio, geografio, naturo, atlasoj bibliaj, enciklopedioj kaj lernolibroj de la bibliaj lingvoj, tekstoj kritikaj kaj interpretoj. Aparta fako estas dediĉita al rilatoj de Biblio kaj Korano.
En la legejo eblas konsulti librojn pri la historio de la Proksima Oriento, pri la historio de la Biblio, pri ĝia ĉeesto en kulturo kaj arto. La ĵus malfermita Biblia Legejo servos unuavice al studentoj kaj esploristoj el la Instituto pri la Bibliaj Sciencoj en la Katolika Lublina Universitato, sed krome al ĉiuj interesiĝantaj pri la biblia temaro.

El la elsendo 10.05.2026. Legas Maciek – 01′ 55″

Lokomotivoj el Pollando kaj Eŭropo partoprenos la 30-an Paradon de Lokomotivoj, kiu okazos la 2-an de majo en Wolsztyn en okcidenta Pollando. La evento organizata ekde 1991 estas unu el la plej gravaj fervojistaj aranĝoj en Eŭropo. Ĉiufoje ĝi logas milojn da turistoj kaj ŝatantoj de la fervojo el la tuta mondo.
En la nunjara jubilea parado, kiu koincidas kun la 100-jariĝo de la lokomotivejo en Wolsztyn, partoprenos lokomotivoj el Pollando kaj krome el Belgio, Britio, Ĉeĥio, Germanio, Hungario kaj Luksemburgio. Inter ili estos ankaŭ tiaj, kiuj neniam antaŭe venis al Wolsztyn.
Dum la ĉefa aranĝo la 2-an de majo la parado daŭros unu kaj duonan horojn. Lokomotivoj prezentiĝos individue kaj en grupa formacio. Vespere en Wolsztyn-lokomotivejo estas planita multmedia evento „Lumo, vaporo, sono”.
La traveturoj per trajnoj tirataj de vaporlokomotivoj okazos dum tri festaj tagoj ĝis la 3-a de majo. La lokomotivejo en Wolsztyn estas la lasta en la mondo, kiu prizorgas laŭhorarajn pasaĝerajn traveturojn tiratajn de vaporlokomotivoj sur normalŝpuraj reloj.

El la elsendo 30.04.2026. Legas Gabi – 01′ 39″

Fine de aprilo (la 24-an) en la Cervantes-instituto en Varsovio finiĝis ciklo de renkontiĝoj dediĉitaj la grupo de polaj infanoj, la viktimoj de la hitlerana germaniga politiko, kiuj en 1946 trovis rifuĝejon en Barcelono.
Tiam al Barcelono venis 125 polaj infanoj, la viktimoj de la germaniga politiko de la 3-a Regno. Dank’ al grafo Józef Potocki kaj pola konsula personalo ili ricevis ŝancon por nova vivo kaj por reakiro de perdita digno.
Lige kun la 80-a datreveno de ĉi tiu evento la Cervantes-instituto en Varsovio kaj la Muzeo de Polaj Infanoj – Viktimoj de Totalismo pretigis ciklon da eventoj proksimigantaj la tiaman diplomatian kuntekston kaj la malfacilan vojon de junaj poloj el germanaj koncentrejoj al Barcelono. La lasta debato okazis sub la titolo „Neatendita azilo. La polaj-hispanaj rilatoj postmilite”.
La eventon partoprenis polaj kaj hispanaj esploristoj. La diskutoj rilatis al eksterlanda politiko de Hispanio post 1945 kaj al klopodoj krei en Barcelono centron por polaj infanoj.
La organizantoj memorigis, ke al la germanigado estis subigitaj ĉirkaŭ 200 mil polaj infanoj, plej ofte kelkjaruloj forŝiritaj de la gepatroj. En centroj en – la okupaciata de germanoj- Pollando ili estis trude germanigataj. Post la milito la pola registro en ekzilo en Londono kaj Pola Ruĝa Kruco retrovis ĉirkaŭ 30 mil tiajn infanojn. Plimulto rapide revenis al Pollando, sed parto de ili daŭre troviĝis en tendaroj por rifuĝintoj en Aŭstrio kaj Germanio. Ĝuste por ili kreiĝis la centro en Barcelono.

El la elsendo 30.04.2026. Legas Maciek – 02′ 02″

En 2025 oni notis eĉ je 4,2 procentoj pli da vizitantoj en la polaj muzeoj, entute estis 46,2 milionoj. Dum la lasta jaro la muzeoj pretigis tri mil konstantajn kaj 4,6 mil portempajn ekspoziciojn, firmigante tiel la rolon de muzeoj kiel aktivaj kulturinstitucioj. Avanis la regionoj de Varsovio kaj Krakovo, kie oni notis eĉ je pli ol 59 procentoj da muzeaj vizitantoj.
La datumoj de la Ĉefa Statistika Oficejo elmontras, ke la polaj kulturinstitucioj ĉiam pli ofte – krom ekspozicia funkcio – rolas kiel socia spaco. Pli ol 71 procentoj de polaj muzeoj apartenas al la publika sektoro, inter kiuj dominas tiuj gvidataj de komunumoj.
En 2025 14,1 milionoj da personoj vizitis muzeojn senpage kaj 7,4 milionoj ricevis rabatitajn biletojn. Lernejaj grupoj konsistigis 8,2 procentojn de ĉiuj vizitantoj, kio konfirmas la rolon de muzeoj en la kleriga kaj kultura edukado de la juna generacio.
Laŭ la stato fine de 2025 la muzeaj ekspoziciaj objektoj kalkuliĝis je 22 milionoj, kio estas je 1,4 procentoj pli ol en 2024. Krom la ekspozicia agado la polaj muzeoj organizis preskaŭ 159 mil kulturajn kaj edukajn aranĝojn (je 4,2 procentoj pli ol en 2024). La polaj muzeoj organizis ankaŭ en 2025 13 mil gviditajn vizitojn, en kiuj partoprenis pli ol 290 mil personoj.

El la elsendo 30.04.2026. Legas Pamela – 02′ 14″