Kontaktu nin

Aŭskultu nin kaj aŭskultigu aliajn!

Skribu kaj komentu:
retradio.esperanto@gmail.com
(aŭ barbarinella@gmail.com)
Amikaro de Pola Retradio en Esperanto.

Subtenu nin

Donacu rete al UEA konto vars-t

※ Donaco estos pagita sumo minus 5% de administraj kostoj ĉe Paypal.
※ Via nomo aperos en la listo de donacintoj. Kontaktu la redakcion se vi volas resti anonima

Redakcia teamo

Barbara PIETRZAK
Gabriela KOSIARSKA
Milada SZWEDO
Maciej JASKOT
Krystyna GROCHOCKA
Tomasz MILLER
Saliĥ ZAKIROV
Bruce CRISP

La naskiĝurbo de Esperanto

Arkivoj

Kategorioj

Obezeco damaĝas cerbon

La grasoriĉa dieto ne nur favoras obezecon. Sciencistoj el Medical College of Georgia pruvis, ke tro da graso en nia manĝo kaŭzas, ke la ĉeloj de la rezistoimuna sistemo en la cerbo komencas „konsumi” sinapsojn. Tio katastrofece efikas je konigaj funkcioj, kiel rezonado, memoro aŭ koncentriĝo. Kiel asertas la aŭtoroj de la eksperimento pri kio raportis la periodaĵo “Brain, Behavior, and Immunity” ĉe obezaj personoj la sinapsaj ligoj estas konsumata de neneŭronaj ĉeloj de la centra nervosistemo. Tio kondukas al. damaĝo de la konigaj funkcioj, kio tamen estas procezo renversebla. Eksperimentoj kun partopreno de musoj elmontris, ke post du monatoj de malaltgrade  grasa dieto revenis ne nur regulkonforma pezo, sed ankaŭ mesolerteco. En normalaj kondiĉoj la neneŭronaj ĉeloj de la centra nervosistemo troviĝas en daŭra moviĝo, kio ĉesas funkcii ĉe individuoj obezaj kaj tiam ĉi tiuj ĉeloj komencas konsumi sinapsoj. Tiam la mensa lereteco de musoj malkreskis. La eksperimento koncernis du musogrupojn el inter kiuj unu konsumis nuraĵon konsistanta 10 procente el saturita graso, la alia nutraĵon konsistante 60-procente el saturitaj grasoj. Ambaŭkaze la nivelo de la nutrokonsisteroj kaj proteinoj estis la sama. Post 12 semajnoj musoj el la dua grupo dikiĝis. Oni konstatis ĉe ili altigitan nivelon de proteinoj, kiuj influas la rezistosistemon kaj malkreskon de sinapsaj ligoj. Sekve la dieto de ĉi tiuj musoj estis ŝanĝita je malaltsaturita je grasoj. Post du monatoj ilia pezo komencis normaliĝi, kiel normaliĝis la funkciado de ĉeloj de la rezistoimuna sistemo en la cerbo.

El la elsendo 15.03.2016. Legas Tomek – 1’49”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Programo pri genmodifado de homaj embrioj

Britaj sciencistoj ricevis  de la brita Oficejo por la Homa Fekundeco kaj Embriologio aprobon envivigi la tre disputvekan esplorprogramon pri la modifado de genoj de la homaj embrioj. La modifado konsistas en forigado, riparado aŭ anstataŭigado de DNA-fragmentoj en la ĉeloj. Pri la esploroj laboros kolektivo gvidata de Kathy Niakan, kiu enkontigis  signifajn atingaĵojn pri embriologio kaj ĉelesploroj en Fracis Crick Institute.La kontaŭuloj de la programo asertas, ke estonte tio povas konduki al projektado de infanoj laŭ mendo. Entuziasmuloj kontestas tion eksplikante, ke genetike modifotaj embrioj estos detruataj post 7 tagoj. Iliaj argumentoj estas pli bone kompreni la evoluprocezon de homo en la plej fruaj evoluetapoj. Laŭ subtenantoj de la projekto la esploroj povos faciligi la pli efikan aplikadon de tekniko fekundigi en vitroproveto kaj preventi spontanajn abortojn.En aliaj landoj kiel Usono kaj Ĉinio por ĉi-specaj esploroj ne estas bezonataj apartaj permesoj. La katolika Eklezio kaj aliaj religiaj organizoj argumentas, ke manipulado per embrigenoj estas „ludo je Dio”, kiu povas alkonduki al neprognozeblaj sekvoj. Ankaŭ parto de sciencistoj espimas similajn timojn argumentante, ke ĉi-specaj manipuladoj povos kaŭzi rezultojn, kiuj videbliĝos post la nasko de la bebo aŭ eĉ en la sekvaj generacioj. Neekskludebla estas vastiĝonta enverguro inter riĉuloj, kiuj povas permesi al si havi „superinfanojn” kaj malriĉuloj.

El la elsendo 15.03.2016. Legas Tomek 

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Vilamovica  lingvo savota

Esploristoj el la fakultato Artes Liberales de la Varsovia Universitato komencis laborojn pri trijara projekto, kies celo estas savi la vilamovican lingvon. Ĝi estas kalkulata al unu el la plej minacitaj etnolektoj en Eŭropo. Kiel la unuan lingvon uzas ĝin ĉirkaŭ 30 personoj en trimilmebra Wilamowice en la suda Pollando. Aktuale ĉiu tria infano lernas la vilamovican dum la fakultativaj okupoj. Dank’ al la engaĝiĝo de sciencistoj kaj loka socio la lingvo, kies historio radikas en la 13-a jarcento havas la ŝancon transdaŭri. Kadre de la programo Twinning de la Eŭropa Komisiono la esploristoj el la Varsovia Universitato ricevis subvencion en la alteco de unu miliono da eŭroj. Dank’ al tio dum tri jaroj estos organizitaj i.a. laborrenkontoj, kvar someraj lernejoj kaj esplorvojaĝoj al Londono, Wilamowice, Lejdeno kaj Meksiko kaj eŭropa semajno de lingva kaj kultuta diverseco planita por novembro 2017. Jam en februaro en la fakultato Artes Liberales komenciĝis la universitata kurso de la vilamovica lingvo. La lingvo aperis – kiel ni jam informis – aperis kun setliĝantoj, kiuj venis ĉi tien meze de la 13-a jarcento kaj establis Wilamowice. Ĝi estis uzata de burĝoj ĝis la 1945 kaj en la urbo regis trilingveco. Hejme kaj en la medio oni parolis la vilamovican, la pola lingvo dunkciis en lerneoj, Eklezio kaj en kontaktoj kun najbaraj loĝlokoj. Antaŭ 1918 en oficejoj estis uzata la germana. Post la eniro de Ruĝa Armeo la uzado de la vilamovica lingvo estis punata per ekzilo en la profundon de Sovetunio, per forprenado de grundoj kaj simile. Estis malpemesite vesti vilamovicajn kostumojn. La lingvo komencis renaskiĝi post 1989 kaj ekde la mezo de la 90-aj jaroj pri ĝia pluvivo okupiĝas la societo „Wilamowianie” (vilamovicanoj). La subvenciita projekto de la Varsovia Universitato „Engaĝita humanistiko en Eŭropo” rilatas al la kunlaboro de la Varsovia Universitato kun la universitatoj en Lejdeno kaj Londono. Kunordigas ĝin doktorino Justyna Olko. En 2012 ŝi ricevis esplorsubtenon de la Eŭropoa Konsilio de Sciencaj Esploroj por laboroj  pri minacita lingvo nahuatl, kiun uzas idoj de aztekoj.

El la elsendo 08.03.2016. Legas Barbara – 3’07”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Eŭropa Centro de Paleontologio ĉe Opole-universitato

La Eŭropa Centro de Paleontologio establita ĉe Opole-Universitato (la sudokcidenta Pollando) kreiĝis baze de la funkcianta tie Subinstututo pri Paleontologio, kiu gvidas kelkajn doktoriĝantojn kaj tenas kontaktojn kun deko da kunaŭtoroj el aliaj sciencaj centroj en Pollando kaj ankaŭ en Germanio, Ĉeĥio, Nederlando, Belgio, Usono, Portugalio. La interesiĝo de eksterlandaj sciencistoj pri la regiono kaj kolektoj de la Instituto estas tre granda. La centro servanta al evoluigo de paleobiologio aŭ paleontologio kreas kondiĉojn por internacia kunlaboro kaj esploroj, por funkciigi la paleontologiajn studojn en la angla lingvo. Opole-regiono riĉas je ŝtoniĝintaj esplorobjektoj. En la proksima al Opole Krasiejów [krasjejuf] estis retrovitaj la plej grandaj en Eŭropo ostotavoloj de la triasaj vertebruloj. Ili akiris mondan famon meze de la 90-aj jaroj de la 20-a jarcento. La bona stato de la trovaĵoj, ilia granda kvanto kaj varieco ebligis esplorlaborojn, kiuj daŭras ĝis nun. Inter multaj retrovitaj en Krasiejów-tombejo dinosaŭroj troviĝas ankaŭ unu ĝis nun ne konata, kiu ricevis la nomon Silesaurus Opolensis. La esplormaterialoj estis retrovitaj ankaŭ en aliaj lokoj de la regiono. La tre sukcesa pasintjara Paleontologia Konferenco fruktis per multaj proponoj de kunlaboro el la tuta mondo. Paleontologoj el Opole celas vastigi la agadojn por popularigi la malkovrojn kaj atingaĵojn el la sfero de paleobiologio per moviĝantaj ekspozicioj, kunlaboro kun gejunuloj kaj ampleksigo de ekspozicio en Krasiejów.

El la elsendo 01.03.2016. Legas Tomek – 3’14”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pureco fizika simbolas la moralan

La lavado de vizaĝo aŭ manoj en multaj kulturoj estas la simbola maniero forlavi la kulposenton kaj akiri pardonon. Tamen la vojo al morala purigo havas diversajn formojn kaj eblas analizi ĝin laŭ la ekzemplo de religiaj praktikoj – bapto ĉe kristanoj, mikveo ĉe judoj, sinbano en Gango ĉe hindoj. Ĝi ankaŭ speguliĝas en parolturnoj en la speco „Malpuraj pensoj”, „pura koro”. Laŭ esploristoj el Kanado, Nederlando kaj Ĉinio la strebado atingi moralan purecon pere de pureco fizika estas fenomeno universala, sed alprenas karakterizajn formojn por membroj de diversaj socioj. La okcidenta kulturo laŭ esploristoj estas la kulturo de manoj, kiuj estas la instrumento de agado. Tie homoj „malpurigas siajn manojn”, kiam kondutas malĝuste aŭ „forlavas la manojn”, kiam ili ne volas transpreni respondecon. La kulturo de oriento estas kulturo de vizaĝo, la korpoparto kiu reprezentas homon ekstere. Loĝantoj de la aziaj landoj klopodas „konservi la vizaĝon” en la percepto de aliaj, ĉar se ili komencos konduti egoisme kaj nelojale ili povas „ĝin perdi” kaj poste multe peni por ĝin „reakiri”. La esplorrezultoj elmontras, ke homoj petitataj rememori situacion, en kiu ili kondutis nemorale, havas malpli grandan kulposenton post la lavo de manoj aŭ de la vizaĝo. Resume, la esplorrezultoj atestas, pri kio raportas „Frontiers in Psychology”, ke pureco de korpo por multaj homoj ligiĝas kun la pureco de la animo, sed depende de la kulturo unuopaj personoj atentas pri la pureco de difinita korpoparto, kiel loko simbolanta moralan purecon.

El la elsendo 23.02.2016. Legas Tomek – 1’52”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Funkcieca artiko

La novuma projekto de bjalistokaj studentoj „Funkcieca artiko” ektroviĝis inter la finalanoj de la konkurso Technotalent-2015. Temas pri universala aranĝaĵo helpanta en la funkciado de artikoj: kubuta kaj genua, helpanta al personoj kun parezo aŭ post kontuzoj. La aranĝaĵo povas helpi la rekapabligadon, sed ankaŭ ĉiutagan funkciadon de la koncernatoj. Funkciecan artikon aŭtoras du studentoj de la Bjalistoka kaj Varsovia Politeknikoj – Bartosz Gembicki kaj Damian Śliwowski. La ideo kreiĝis dum la observado de neplenlerta persono en kafejo, kiu ne kapablis levi la tason, kio okazis kiam ili lernis ankoraŭ en teknika lernejo. Tio spronis ilin al pliaj cerbumadoj. Pro manko de facile troveblaj kaj favorprezaj ĉi-specaj aranĝaĵoj ili decidis mem krei malpezan, ne komplikan kaj malmultekostan instrumenton. La funkcieca artiko estas ĝuste ĉi tiu solvo. Ĝi estas aplikebla por artikoj kubutaj kaj genuaj, por dekstraj aŭ maldekstraj manoj kaj piedoj kaj por homoj kun diversa korpopezo. La aranĝaĵo konsistas el mekanika kaj el elektronika partoj kaj pezas ĉirkaŭ unu kaj duonan kilogramojn. Ĝia konstruo estas tre simpla, gravan rolon plenumas elektronikaĵoj. Dank’ al elektronikaj sensiloj, kiuj malkovras la muskolstreĉitecon la aranĝaĵo notas la movointencon kaj mem rektigas aŭ kurbigas la organon. Ĝi estas ligita ankaŭ kun stirstango per kiu aldone eblas stiri la artikomovojn. La inventaĵo de polaj studentoj estis konsultita kun pacientoj kaj kun fizikoterapeŭtoj. Dank’ al malaltaj produktokostoj per funkcieca artiko  eblus facile provizi rekapabligajn kabinetojn, ĝi povus servi por individua uzo.

El la elsendo 16.02.2016. Legas Barbara kaj Tomek- 2′

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Sulkoj de la spactempo

La 11-an de februaro sciencistoj deklaris, ke la unuan fojon estis detektitaj gravitaj ondoj. Internaciaj esploroj, kiujn partoprenis i.a. grupo de 15 poloj, reliefigis, ke tra la Tero moviĝis la t.n. sulkoj de la spactempo, spuro de la kosma katastrofo. La rezultoj de la eksperimento – kiujn entute partoprenis 1300 sciencistoj ligitaj kun eksperimentoj ĉe detektiloj Ligo, Usono kaj Virgo, Italio – estis anoncitaj dum paralele okazantaj konferencoj en Usono kaj en Italo. Propran konferencon organizis Pola Sciencakademio. La 14-an de septembro 2015 du detektiloj de la usona observejo Ligo troviĝantaj en la distanco de tri mil kilometroj unu disde la alia registris preskaŭ samtempe la signalon de gravitaj ondoj devenantaj el  kontraŭpuŝiĝo de du nigraj truoj. Tio estis la unua rekta registro de la gravita signalo sur la Tero. Ĝi daŭris apenaŭ 12 dekonojn de la sekundo, sed estis tre klara kaj precize adekvatis al la modeloj antaŭviditaj de la ĝenerala teorio de relativeco de Einstein. Laŭ sciencistoj komenciĝas nova astronomibranĉo, astronomio de gravitaj ondoj.

El la elsendo 16.02.2016. Legas Barbara kaj Tomek- 1’22”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La porsocia konduto de hundoj

Esploristoj el la Universitato de Veterinaria Medicino en Vieno elmontris, ke hundoj kapablas manifesti la porsociajn kondutojn. Ekzemple ili volonte regalas per frandaĵoj siajn hundajn konatojn, eĉ se rekompencas tion neniu premio. Kiel informis, reference al tiuj esploroj,  „Scientific Reports” evidentiĝis, ke la kvarpieduloj pli ofte regalas per frandaĵoj hundojn, kiujn ili jam konas. Sciencistoj faris eksperimenton, kiun partoprenis 16 hundoj. Ili estis grupigitaj duope kaj sciencistoj permesis, ke unu el ili per tiro de difinita ŝnuro povu elekti, ĉu la partnero de la eksperimento ricevos pleton kun manĝaĵo aŭ malplenan manĝujon. Montriĝis, ke hundoj pli ofte regalis per manĝo tiujn bestojn, kun kiuj ili jam rilatis en la pasinteco. Malpli ofte fremdajn hundojn, sed se eĉ, ili faris tion tute seninterese, ĉar ili mem ricevis neniun rekompencon. Por konvinkiĝi, ke hundoj vere konscias pri sia konduto esploristoj faris kroman teston. Nome ili ebligis al la kvarpieduloj sammaniere elekti frandaĵon por si mem. Ĉiuj hundoj tuj komprenis, kion fari kaj senhzite tiris ŝnuron, kiu proksimigis al ili mem pleton kun manĝo. Neniam ĝis nun eksperimente oni pruvis la porsocian konduton de hundoj. La ĉefkonkludo estas, ke  grave influas ĝin la grado de konateco inter la bestoj.

El la elsendo 09.02.2016. Legas Maciek – 1’36”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Popularigantoj de la scienco

Estis anoncitaj la rezultoj de la 11-a eldono de la konkurso >Populariganto de la Scienco< organizata de PAP-agenteja bulteno dediĉita al la scienco kaj la edukministerio. En la konkurso estas premiataj personoj kaj institucioj, kiuj helpas al aliaj pli bone kompreni la mondon kaj kiuj krome kapablas veki interesiĝon pri sciencatingaĵoj de homoj neligitaj kun la scienco. Laŭreatoj estis elektitaj en kvar kategorioj: Individuaj popularigantoj, sciencistaj institucioj, ekstersciencistaj institucioj kaj amaskomunikiloj. Krome la kandidatoj rivalis pri distingoj en la kategorioj – Scienco en la Interreto kaj Sponsoro de la Popularigado. Kiel diris Jaroslaw Gowin, la vicĉefministro kaj ministro por la scienco kaj supera instrusietemo la premioj iris al tiuj, kiuj kontribuas al la evoluo de la pola scienco,  kaj kiuj realigas la socian mision de la sciencista respondeco. Populariganto de la Scienco estas la plej malnova kaj plej prestiĝa en Pollando tiuspeca konkurso ĝuanta interesiĝon kaj prestiĝon en la sciencista kaj amaskomunikila medioj. En la kategorio Popularigantoj Individuaj-Sciencistoj venkis en 2015 prof. Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska, kiu de jarcentkvarono popularigas medicinon, la nutrosciencojn kaj klinikan farmacion. En la kategorio Popularigantoj Individuaj –  Animantoj de la Popularigado la premion ricevis Karol Wójcicki el la planedario Ĉielo de Kopernik en Kopernik-Centro en Varsovio pro agado celita ĉefe al infanoj. Kopernik-Centro de Interbranĉaj Esploroj en Krakovo estis premiita en la kategorio Sciencaj Institucioj. La krakova Kopernik Centro i.a. fieras pro centoj da prelegoj el la serio „Limoj de la Sciencoj” en YouTube, pioniraj interretaj konkursoj, Kopernik-festivalo, sciencista fako en la periodaĵo „Tygodnik Powszechny”. Dank’ al la Centro okazas la diskutciklo „Interparoloj ĉe kafotaso”, gvidataj de pastro profesoro Michał Heller. En la kategorio Ekstersciencaj Institucioj la titolon de la Sciencpolpulariganto ricevis la funkcianta de 8 jaroj Scienccentro Experyment el Gdynia. La monatrevuo „Forum Akademickie” ricevis la premion en la kategorio Amaskomunikiloj. La premioj ne estis atribuitaj  en la kategorioj „Scienco en la interreto” kaj „Sponsoro de la Popularigado”. Aliflanke en 2015 du apartaj distingoj iris al la portalo Haltejo Scienco de la Silezia Universitato kun i.a. popularsciencaj artikoloj kaj al profesoro Przemysław Wojtaszek el Adam Mickiewicz-Universitato en Poznano kiel la ideodoninto kaj ĉeforganizanto  de la tutlanda kampanjo „Nokto de Biologoj”.

El la elsendo 09.02.2016. Legas Tomek – 2’56”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pionira forcejo el Pollando

Unikan modelon de forcejo kreis sciencistoj el la Naturscienca Universitato de Poznano (la okcidenta Pollando). Interesiĝon pri ĝi esprimis jam altlernejoj, institucioj kaj firmaoj el multaj landoj de la mondo. La forcejo kapablas memstare termizoli unuopajn partojn de siaj muroj aŭ tegmento depende de la sunsituo. En la sistemo eblas uzi biogasejon, kiu anstataŭos ĉiujn aliajn fontojn de la varmigado. La forcejo kreiĝis kadre de internacia projekto. Krom la Poznana Universitato partoprenis ĝin du norvegaj firmaoj kaj unu nederlanda. Ĉi-lasta liveris la konstruskeleton. En Poznano estis prilaborita la stirsistemo, inkluzive de aranĝajoj, kiuj kolektas varmon, staplas ĝin kaj redonas – kun klimata komputilo kaj necesa por ĝi programo. Por varmigi la internon sufiĉas lampoj por prilumigado de plantoj. Parto de la varmo estas staplata en bufroretenujoj kaj varmigas la forcejon nokte, kiam lampoj estas elŝaltitaj. Kompare al la tradicia forceja produktado de legomoj kaj tradicia alifarado de organikaj forfalaĵoj la prilaborita en Poznano teknologio  ebligas 95-procente redukti la emisiadon de dikarbonoksido. Ĝi ankaŭ je 80 procentoj redukas la uzon de akvo, ĉar la tuta forceja cirkvito estas fermita. Samtempe malpli granda estas la foruzo de sterkoj kaj plantprotektaj rimedoj. Kvankam la esploroj pri similaj forcejoj estas gviditaj en multaj landoj de 30 jaroj la poznana povas esti aplikata laŭ granda, komerca skalo. La funkcianta ekde 2012 projekto „Food to Waste to Food” celis novuman teknologion, ebligontan alifari la organikajn forfalaĵojn je nutraĵo.   La kreiĝanta dum la teknologia procezo elektra energio kaj organikaj sterkoj unuavice estas utiligataj por la funkciado de  sistemo. Dank’ al la utiligo de dikabondioksido por la kromnutrado de plantoj la legomrikoloto povas kreski eĉ je 40 procentoj. Samtempe pro interna plenigo de muroj per konstruŝaŭmo la kostoj de varmigado estas dekoble malpli grandaj.  Nun finiĝas la fazo de konstrutestoj de ĉi tiu unika konstruaĵo, por kiu norvegoj klopodas akiri licencon. Ankoraŭ nunjare povos kreiĝi unuaj komercaj forcejoj. Ilia konstrukosto povos estis je 10-20 procentoj pli alta ol kaze de tradiciaj forcejoj.

El la elsendo 02.02.2016. Legas Maciek – 4’37”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Muziko en la evoluo de beboj en la antaŭakuŝa periodo

Laŭ Sara Knapik-Szwedo el la Muzika Akademio en Katowice (la suda Pollando) muziko influas la impresiĝemon kaj emociiĝemon de infanoj jam en la antaŭakuŝa periodo. La voĉa parolado al la bebo, aŭskultado de la ŝatata muziko fare de la patrino intimigas la reciprokajn  rilatojn kaj evoluigas bebon laŭ la emocia kaj komunika vidpunktoj. La muziklernado aŭ lernado de instrumentoludo en la unuaj vivojaroj plibonigas la konigajn funkciojn i.a. koncentriĝon kaj memoron. Jam pli fruaj kaj alifontaj  esploroj konfrimas, ke infanoj, kiuj ekde la frua aĝo havis kontakon kun muziko kaj varia sonspektro estas pli maturaj emocie, aktivaj, kapablas klare, precize kaj kompreneble formuli siajn opiniojn. La ritmoludo kun la uzo de tambureto estas ne sole bona amuzo. Malgranda infano lernas tiamaniere la kapablon de la manmanipulado, frapante en ĝusta momento evoluigas sian reagemon je sprono. Krome infanoj ludante en grupo, interŝanĝante instrumentojn komencas rimarki aliajn, aŭskulti ilin kaj tio evoluigas ilian socian reagemon.  La lernado de muziko, de la instrumentoludo havas krome aliajn aspektojn, nome evoluigas ĉe infanoj la kapablon de la rigarda-aŭda-mova kunordigado, aldone tiajn trajtojn kiel pacienco, persisto kaj sistemeco. La pola muzikterapiistino asertas, ke dank’ al sia evoluigita muzikimpresiĝemo infanoj havante ekde plej frua aĝo kontakton kun mzuiko alproprigas multajn pozitivajn trajtojn. La akritaj kapabloj ne nur en pli matura vivo ebligas ĝui kaj agnoski la muzikon, sed faciligas al ili krome fronti la vivproblemojn.

El la elsendo 26.01.2016. Legas Barbara 

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kiam tempo lamas, kiam ĝi alcelas

Kiam ni bone amuziĝas la tempo rapidas enorme, sed kiam ni atendas en atendovico ĝia lameco estas senfina. La daŭrantajn same signalojn kiel sonon kaj fulmon ni perceptas kiel signalojn kun malsama longodaŭro. Laŭ d-ro Michał Klincewicz el la Filozofia Instituto de la  Jagelona Universitato en Krakovo tempo estas ĉiam pli grava aspekto de nia ĉiutaga vivo, sed ĝi havas ankaŭ psikologian aspekton, iusence sendependan de la fizika tempo, kiun eblas objektive mezuri. En sia nuna laboro d-ro Michał Klincewicz koncentriĝas pri percepto de eventoj en la tempodaŭro  distingante la tempopercepton (ne necese konscian) disde tio,  kio en la homa konscio funkcias kiel fizika temposento. Li celas i.a. esplori kelkajn aspektojn de subjektive sentata tempopaso, ekzemple tion, kiagrade la percepto de la tempo dependas de unuopaj sensoj aŭ spertataj emocioj. La unuajn esplorojn pri tio, kiel la homaj sensoj alifaras informojn pri tempopaso ekzemple perceptante kiel malsamajn samlongajn sonsignalon kaj fulmon faris antaŭ 40 jaroj  Sanford Goldstone kaj William T. Lhamon. Psikologiaj modeloj klarigas tion per la tiel nomata interna horloĝo, kiu povas funkcii alie rilate la aŭdokapablon kaj alie rilate la rigardokapablon. Ĉiu homo laŭ la propra sperto scias, ke la percepton de la tempopaso influas niaj emocioj. Subjektive ĝi povas lami aŭ akceli depende de nia bonfarto, aktuala vivsituacio.  Tio cetere speguliĝas ankaŭ en nia parolmaniero. Alia esplorenda aspekto estas la rilato inter konkreta aktivaĵo kaj tempopercepto – kiel kaze de la golŝoto. Futbalisto celanta tion devas sinkronigi kelkajn agojn kaj alifari ilin tiamaniere, ke lia decido okazu ene en dekonoj de sekundo. Klarigo de ĉi tiuj interrilatoj kaj dependecoj estas unu el la ĉefaj demandoj de lia nun realigata projekto.

El la elsendo 19.01.2016. Legas Tomek – 2’14”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La plej gradaj esploroj pri egiptaj mumioj

Pli ol 40 antikvajn homajn kaj bestajn mumiojn esploros sciencistoj kadre de la Varsovia Interbranĉa Projekto, Warsaw Mummy Project. La esploroj i.a. ebligos respondi trovi spurojn de malsanoj regantaj en la faraona epoko. La projekto estas realigata en intima kunlaboro kun la Nacia Muzeo en Varsovio, sub kies protekto troviĝas la mumioj. Unuavice oni esploros, ĉu la mumioj estas aŭtentaj kaj kion ili enhavas, ĉar ekzemple kaze de bestaj mumioj estas sciate, ke ofte ili entenas nur bestoffragmentojn. Tiaj mumioj estis produktataj amase kaj vendataj al pilgrimantoj kiel oferendaj votoj. La esploroj ebligos respondi ankaŭ la demandon pri specio de la mumio, sekso, aĝo kaj la trapasitaj malsanoj. La unua etapo komenciĝis en Internacia Onkologia Centro Affidea en Otowock apud Varsovio sub la protekto de onkologoj kaj radiologoj. Mumioj estis ekzamenataj helpe de komputila tomografio kaj plej moderna aparato por bita rentgenumado. Poste la mumioj jam en la Nacia Muzeo subiĝos al pliaj esploroj daŭrontaj ĝis la 2018-a jaro. Fine ili estos ekspoziciataj en la rearanĝata Galerio de la Antikva Arto. Ĝis nun okazis kelkaj ĉi-specaj ekzamenadoj i.a. en Britio, Usono kaj en Kanado. En Pollando vico da esploroj pri la egiptaj mumioj okazis en 2001 en Krakovo. La esplorprogresojn de polaj sciencistoj eblos ĝisdate sekvi pere de la interreta paĝo (http://warsawmummyproject.com). Iliaj esplorrezultoj estos krome prezentataj en sciencaj publikaĵoj kaj eksterlandaj konferencoj.

El la elsendo 12.01.2016. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Dietosuplementoj ne kuracas

La pola sanministerio kaj 11 aliaj institucioj pretigis komunan informkampanjon pri dietosuplementoj, kiuj estas brue kaj trude reklamataj en amaskomunikiloj, eĉ en apotekoj mem. Oni konsilas singardon, ĉar dietosuplementoj ne kuracas nek estas malsanopreventaj. La varieco de la reklamataj specifaĵoj „por plibonigi la vidkapablon”, „por kuraci hepaton”, „por firmigi la korporeziston” kaj „por forigi toksaĵojn el la organismo” estas kapturniga. Dume ilin ĉiujn necesas trakti kiel nutraĵon kaj ne medikamenton. La organizantoj de la kampanjo konsilas kontroli ĉe la paĝoj de la Ĉefa Sanitara Inspektoraro la konsiston de dezirataj dietosuplementoj. Oni avertas, ke eĉ naturdevenaj povas negative influi la organismon kaj perturbi la efikon de uzataj medikamentoj. Alia problemo rilatas al falsaj dietosuplementoj, kies konsisto ne konformas al la konsisto deklarita de produkanto. La kampanjo daŭrigas la oktobran iniciaton de la Oficejo protektanta konkurencon kaj konsumantojn kaj la Ĉefa Sanitara Inspektoraro,  en kiu ili turnis sin al 315 produktantoj kaj distribuantoj de dietosuplementoj pri honesta kaj elĉerpa informado pri la proprecoj de iliaj produktoj.

El la elsendo 05.01.2016. Legas Maciek – 1’30”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Memkonscio karakterizas ne sole homojn

Hundoj, kaj verŝajne ankaŭ aliaj animaloj havas memkonscion. Ĝi evoluas konfome al la aĝokresko, kio estis pruvite kaze de ĉimapnzoj kaj homoj. Tion asertas itala esploristo Roberto Cazzolla Gatti skribinte pri tio en la periodaĵo  „Ethology, Ecology and Evolution”. Kvankam la hundoposedantoj en plimulto eble ne kontestus tiun aserton, sed sciencistoj volis akiri pruvon. Laŭ ili la plej forta pruvo de la memkonscio pri la propra korpo kaj identiĝo kun ĝi estas rimarko en spegulo kaj tuŝado sur la propra korpo de kutime ruĝa punkto, kiun esploristoj metas sur ilian korpon en maniero nerimarkita. Tiu testo premisas, ke ekzamenato komprenas la ideojn „mi” kaj „alia” kaj kapablas rekoni sin en la spegulo. La speguloteston la homaj infanoj sukcesas fari tre facile, ili facile identiĝas en la spegulo kaj plurfoje tuŝas signon nerimarkite metitan de esploristo. Pri tiu testo sukcesis ankaŭ aliaj animaloj, sed ne ĉiuj. Inter ĉi-lastaj estas hundoj. Hundoj ne interesiĝas pri speguloj, sed priflaras ilin kaj pisas en ilia proksimeco. Laboranta en la rusa universitato en Tomsko Gatti asertas, ke hundoj malsukcesas pri spegulotesto ne pro ne-memkonscio de la propra korpo, sed tial, ke ili estas malpli impresiĝemaj je vidstimuloj kompare al homoj kaj multaj simioj. En 2001 Marc Bekoff el Kolorado-Universitato faris teston de „flava neĝo”, pere de kiu ili testis tempodaŭron, en kiu lia hundo priflaris propran urinon kaj la urinon de aliaj hundoj. Gatti per flarotesto ĉirkaŭprenis kvar senhejmajn hundojn diversseksajn kaj diversaĝajn kaj ripetis siajn esplorojn komence de kvar jarsezonoj. Evidentiĝis, ke ĉiuj hundoj pli da tempo dediĉis al priflarado ne de la propra, sed de alies urino. Tio signifas, ke ili rekonas la propran odoron, kaj do ili konscias pri sia identeco.  Laŭ Gatti la rezultoj de flarotesto elmontras la neceson distanciĝi disde la antropocentra perspektivo. Eĉ se vesperto aŭ talpo ne sukcesas pri spegulotesto, tio ne signifas, ke ili ne sukcesus elmontri sian memkonscion baze de testo bazita sur akra aŭdokapablo aŭ eĥolokalizo.

El la elsendo 29.12.2015. Legas Maciek – 2’43”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kemio de Kristnasko

La Sciencteknologia Parko en Poznano pretigis Laboratorion de s-ta Nikolao, en kiu junaj sciencemuloj povos eksenti la kemion de la festoj partoprenante specialajn eksperimentojn kaj okupojn ligitajn kun kemio en la kunligo kun la Kristnasko. Animantoj de la Laboratorio de la Imapagopovo pretigis ekspetrordinaran faskon de kemiaj eksperimentoj. Ĉiuj, kiuj en decembro kaj en januaro vizitas la Poznanan Sciencteknologian Parkon havos la okazon fari misteran, nevideblan bildkarton, kies ornamaĵoj  fariĝos videblaj nur post la apliko de suko el la ruĝbeto aŭ mirtelo. Okaze de bona distro infanoj konatiĝas kun la reguloj de kemio kaj fiziko, ĉar ĉiu eksperimento ligiĝas kun seriozaj konoj perataj en amika kaj facila maniero.  Aldone en la Planedario de la Laboratorio de Imagopovo eblas rigardi la ĉielaspekon, kiun en Poznano videbligas en la antaŭkristnaska vespero, la 24-an de decembro kaj deĵoranta astronomo klarigas kiel kaj kie serĉi la unuan stelon. Laboratorio de la Imagopovo, parto de la Poznana Sciencteknologia Parko  estas la unua en la regiono scienca centro direktita al junaj homoj, kiu celas en maniero noveca veki interesiĝon de junuloj pri la serioza scienco.

El la elsendo 25.12.2015. Legas Tomek – 1’29”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Televidrigardado kaj la mensa dispozicio

Multaj horoj pasigataj antaŭ la televidilo kaj modesta fizika aktivado en la aĝo inter la 18-a kaj la 30-a vivojaroj efikas per malpli bonaj mensaj kondiĉoj en pli posta vivo. La periodaĵo “JAMA Psychiatry” publikigis raporton pri esploroj faritaj de sciencistoj el Usono en la Kalifornia Universitato kaj en Veterans Affairs Medical Center. Ili ĉirkaŭprenis 3247 personojn en la menciita aĝgrupo, kiuj dum pli ol 25 jaroj regule estis enketitaj pri tempo pasigita antaŭ la televidilo kaj pri fizika aktiveco. Kiam la enketitoj estis 45-55-jaraĝaj oni subigis ilin al testoj pri memoro konservanta la vortan enhavon de la pensoj, pri rapideco de alifarado de informoj kaj plenumfunkcioj. El la komparo de esploroj rezultis, ke personoj, kiuj rigardis televidon dum pli ol tri horoj tage (prokimume 11 procentojn de partoprenantoj) havis malpli bonajn rezultojn dum testoj pri konigaj funkcioj, se temas pri la rapideco de alifarado de informoj kaj plenumfunkcioj, tamen ne estis konstatita diferenco dum la testado de sona aŭdomemoro. Ankaŭ malalta fizika aktiveco (ĉe pli ol 16 procentoj de partoprenantoj) influis la malaltigitan mensan lertecon. Kaze de personoj rigardantaj tro multe televidon kaj samtempe praktikantaj sidan vivmanieron la verŝajno de malaltiĝo de ilia mensa lerteco kreskis duoble.  Konsiderante la fakton, ke nun ĉiam pli mulaj junaj homo pasigas tre multan tempon en sida pozicio antaŭ la ekranoj de televidilo aŭ komputilo la tiritaj konkludoj devigas  enpensiĝi pri la funkciado de laŭvicaj generacioj.

El la elsendo 15.12.2015. Legas Tomek – 1’50”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La unuan lingvon oni ne forgesas

Sciencistoj el la kanada McGill-Universitato pruvis, ke la cerbo de personoj, kiuj kiel malgrandaj infanoj havis kontakton kun difinita lingvo kaj en pli posta perido plene ĝin perdis edukiĝante en tute malsama lingvomedio senĉese konservas proprecojn karakterizajn por personoj dulingvaj. Tio signifas, ke homoj alifaras la parolsonojn baze de la unua aŭdita en la vivo lingvo malgraŭ tio, ke ne plu uzas ĝin ĉiutage, ne memoras ĝin kaj entute ne  konscias tion. Informis pri tio „Nature Communications”.  Sciencistoj petis grupon de 10-17 jaraĝaj franclingvaj infanoj aŭskulti sonregistraĵon kaj identigi vortojn, kiuj memorigis la francan, sed efektive ne aperas en ĉi tiu lingvo kiel  „vapagne” aŭ „chansette”. La infangrupo konsistis el personoj uzantaj sole la francan lingvon kaj edukitaj en la franclingvaj familioj, el ĉindevenaj infanoj, kiuj antaŭ la 3-a vivojaro estis adoptitaj de francaj familioj kaj uzis sole la francan lingvon, el personoj, kiuj estis dulingvaj kaj flue uzas kaj la francan kaj la ĉinan. Dum testo esploristoj mezuris ilian cerboaktivecon helpe de la funkcieca magneta rezonanco (fMRI). Evidentiĝis, ke ĉiuj infanoj same bona frontis la taskon, sed iliaj cerboj malsame reagis je la alifarataj informoj. Ĉe infanoj naskiĝintaj kaj edukitaj en francaj familioj aktiviĝis la cerbocentro Broki kaj la antaŭa parto de la insulo (latine: Insula), kio estis antaŭvidebla. Ĉe infanoj, kiuj infanaĝe havis la kontakton kun la ĉina kaj ĉe tiuj, kiuj nun uzas la ĉinan aldone estis stimulitaj aliaj cerbocentroj. La esplorrezultoj elmontris, ke la cerbo de personoj, kiuj iam havis kontakton kun la ĉina lingvo kaj aktuale ĝin ne memoras kaj uzas sole la francan funkciias same, kiel personoj parolantaj kaj la ĉinan kaj la francan. Iliaj cerboj funkciis en maniero karakteriza por la dulingvuloj. Similaj esploroj okazos pri pli parancaj lingvoj,  kiel ekzemple la franca kaj la hispana.

El la elsendo 15.12.2015. Legas Maciek – 2’29”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Integra rolo de kantado

La kantado akompanas homojn delonge kaj estas populara en plimulto de la socioj. Sciencistoj el la Oksforda Universitato en Brito asertas, ke la kantado kiel la socia aktivado ebligas pli rapidan ligon de la kontaktoj kaj pli rapidan elkonstruon de komunueco inter la memembroj de la grupo. Konfirmis tion ilia esploro kun la partopreno de plenkresuloj, kiun organizis la brita organizaĵo WEA. Sciencistoj testis kiom rapide kreskis la sento de proksimeco inter la partoprenantoj de kursoj pri kantado, verkado kaj metilaboroj. Ili estis okazantaj ĉiusemajne dum sep monatoj kun mallonga paŭzo meze de la kursoj. La kursanoj  komence kaj fine de okupoj dum la unua, tria kaj fine de la sepa monato respondis demandarojn. Evidentiĝis, ke membroj de ĉiu kurso sentis fortan ligon kun aliaj kolegoj senkonsidere al sia aktivado. Tamen personoj, kiuj praktikis la komunan kantadon la interpersonajn ligojn ekhavis multe pli rapide ol aliaj. La sento de komuneco kaj proksimeco formiĝis ĉe ili jam dum la unua monato de la kurso, kio sugestas, ke komuna kantado estis por ili elstara maniero supervenki la senton de fremdeco. Kiel skribas „Open Science” tre proksimaj rilatoj kreiĝas baze de individuaj interagoj,  en malgrandaj grupoj. La brita  esploro elmontris, ke la procezon de la elformiĝado de interpersonaj ligoj povas sukcese stimuli la komuna kantado.

El la elsendo 08.12.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Abelproduktoj ĉ. 9-miljaraj

Laŭ la esploroj prezentitaj en “Nature” homoj utiligas la abelproduktojn de almenaŭ 9 mil jaroj. La ĉi-rilatajn ŝatojn de neolitikaj loĝantoj de Eŭropo, Afriko kaj la Proksima Oriento estis esploritaj en 17 landoj, inkluzive de Pollando.  La homa ŝato de abelproduktoj estas malpli nova ol asertite kaj pli universala, asertas sciencistoj el Finnlando, Aŭstrio, Francio, Germanio, Britio, Irlando, Hungario, Pollando, Serbio, Slovenio, Greklando, Italio, Portugalio, Hispanio, Alĝerio kaj Turkio, kiuj esploris la vaksospurojn sur fragmentoj de konserviĝintaj ujoj. Pri la homa ŝato de mielo kaj vakso atestas i.a. ikonografio de la antikva Egipto (el la periodo ĉ. 2400 jaroj antaŭ nia erao), la enhavo de la surrokaj  desegnaĵoj aŭ spuroj sur la praantikvaj objektoj. Unusola afero nekonata tamen estis la demando, kiam homoj la unuan fojon komprenis, ke abeloj meritas la atenton. Unu el la abelaj produktoj plej ofte serĉataj estas vakso. Ĝia malkovro sur la restaĵoj de ujoj signalas kontakton de homoj kun abeloj. Ĉi-specajn vaksospurojn serĉis  sciencistoj  sur ujoj devenantaj el Eŭropo, el la Proksima Oriento kaj el la nordaj randoj de Afriko. Estis analizitaj 6400 fragmentoj de pramalnovaj ujoj, sekve de kio estis prilaborita mapo bildiganta la interesiĝon de neolitikaj farmistoj pri abeloj. La malplej novaj spuroj de vakso sur ujoj devenas el la 7-a jarcento antaŭ nia erao. Ili konservisĝis en Anatolio, la azia parto en Turkio. Evidentiĝis, ke abelaj produktoj estis utiligataj ankaŭ de neolitikaj paŝtistoj en la Norda Afriko, sur la terenoj de la nuna Alĝerio kaj Tunizio. La vaksospurojn oni retrovis i.a. sur la tereno de la Centra Eŭropo, la nuna Aŭstrio kaj Germanio. Ekzistas ankaŭ spuroj polaj sur objektoj el la lokoj Wolica Nowa kaj Ludwinowo, lokoj de la frunovneolitikaj postenoj en Pollando. La konataj ĝis nun spuroj utiligi vakson aŭ mielon sur la tereno de Pollando devenas el la limperiodo de la 1-a kaj 2-a jarmiloj. La pruvoj utiligi vakson sur terenoj pli norde situantaj, super la 57-a latitudo trapasa tra Danlando. La aŭtoroj de la publikaĵo asertas, ke antaŭ kelkaj mil jaroj la klimato en ĉi tiu regiono estis tro malvarma por ke vivu tie abeloj.

El la elsendo 01.12.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Integra rolo de kantado

La kantado akompanas homojn delonge kaj estas populara en plimulto de la socioj. Sciencistoj el la Oksforda Universitato en Brito asertas, ke la kantado kiel la socia aktivado ebligas pli rapidan ligon de la kontaktoj kaj pli rapidan elkonstruon de komunueco inter la memembroj de la grupo. Konfirmis tion ilia esploro kun la partopreno de plenkresuloj, kiun organizis la brita organizaĵo WEA. Sciencistoj testis kiom rapide kreskis la sento de proksimeco inter la partoprenantoj de kursoj pri kantado, verkado kaj metilaboroj. Ili estis okazantaj ĉiusemajne dum sep monatoj kun mallonga paŭzo meze de la kursoj. La kursanoj  komence kaj fine de okupoj dum la unua, tria kaj fine de la sepa monato respondis demandarojn. Evidentiĝis, ke membroj de ĉiu kurso sentis fortan ligon kun aliaj kolegoj senkonsidere al sia aktivado. Tamen personoj, kiuj praktikis la komunan kantadon la interpersonajn ligojn ekhavis multe pli rapide ol aliaj. La sento de komuneco kaj proksimeco formiĝis ĉe ili jam dum la unua monato de la kurso, kio sugestas, ke komuna kantado estis por ili elstara maniero supervenki la senton de fremdeco. Kiel skribas „Open Science” tre proksimaj rilatoj kreiĝas baze de individuaj interagoj,  en malgrandaj grupoj. La brita  esploro elmontris, ke la procezon de la elformiĝado de interpersonaj ligoj povas sukcese stimuli la komuna kantado.

El la elsendo 25.11.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Polaj sciencistoj nombras pingvenojn

La senanaraj aviadiloj konstruitaj de sciencistoj el la Varsovia Politekniko helpos nombri pingvenojn vivantajn sur Antarkto. Kolektotaj donitaĵoj helpos al sciencistoj entrepreni paŝojn por konservi la ekologian ekvilibron. Dum la unua parto de la projekto oni sukcesis nombri  pli ol 17 mil pingvenojn. La esploroj gvidataj helpe de polaj aviadiloj daŭras ekde oktobro. La monitorado de la antarkta faŭno, aparte de pingvenoj liveras vicon da esencaj informoj pri la stato de la maraj ekosistemoj kaj povas efike subteni la racian administradon de la maraj nutraĵprovizoj, difinonte la fiŝkaptajn kvotojn. En ĉi tiu regiono plej ofte estas fiŝkaptata krilo. La esploroj celas respondi la demandon kiom da ĝi eblas fiŝkapti sen perturbi la ekologian ekvilibron. Kiel informas la Varsovia Politekniko la unua parto de la ekspedicio finiĝis en januaro 2015. La metodo nombri pingvenojn  el la aera spaco evidentiĝis decide pli rapida kaj same preciza kiel la tradicia. La monitorado, kiu ĝis nun postulis de biologoj 14 tagojn nun bezonis sole kvin fotoflugojn de la aviadilo PW-ZOOM, kiuj daŭris sume kvin kaj duonan horojn. Sur la monitorata surfaco oni nombris pli ol 17 mil nestojn. La du senanaraj aviadiloj de la Varsovia Politekniko estas ekipitaj per fotoaparatoj kun alta bilddetaligeblo kaj sistemo stabiliganta la bildon. Krome la aviadiloj estis ekipitaj per la sistemo de la distanca stirado kun la utiligo de la radia aparataro kaj fotografia sistemo. Krome PW-ZOOM estis ekipita per averia paraŝutista sekurecsistemo. Krom la kolektivo de la Varsovia Politekniko la projekton partoprenas Instituto de Biokemio kaj Biofiziko de la Pola Sciencakademio kaj la Norda Esplorinstituto Norut el Norvegio. La projekto MONICA estas financata kadre de la pola-norvega programo pri la esplorkunlaboro sub la egido de la Nacia Centro de la Esploroj kaj Evoluo.

El la elsendo 17.11.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Senbatale sklavigantaj formikoj

La sklavigado ĉe formikoj estas fenomeno ofta. Kutime formikoj atakas fremdan formikejon kaj forkaptas pupojn por estonte uzi ilin kiel sklavojn. Tia invado ligiĝas kun grandaj perdoj  inter la atakantaj kaj sin defendantaj formikoj. Okazas, ke sklavigitaj formikoj ribelas. Tamen la vivantaj en la orientaj ŝtatoj de Usono formikoj Temnothorax pilagens kondutas alimaniere. Temas pri la unusola specio, kiu kapablas enŝteliĝi en fremdan formikejon kaj sklavigi sen la mortigado. Krome ili krom pupoj forŝtelas ankaŭ maturajn laboristinojn. Isabelle Kleeberg el la germana universitato  en Majenco esploris dum 43 eksperimentoj la konduton de la menciita specio kaj ankaŭ la specion de formikoj Temnothorax ambiguous, el kiuj rekrutiĝas sklavoj. En plimulto da kazoj la konkerekspedicioj okazis senprobleme. Anstataŭ ataki la invadintojn laboristinoj de Temnothorax ambiguous tuŝetis ilin per antenoj kaj eĉ entreprenis ilian flegadon. Senprobleme do formikoj Temnothorax pilagens transportis la invaditajn formikojn en la propran formikejon. Tie ili estis bonvenigitaj de pli frue aklimatiĝintaj sklavoj ekopupiĝinte pri la idaro de sinjoroj.  Post la fintransporto de formikoj-laboristinoj formikoj Temnothorax pilagens revenis por transporti krome iliajn pupojn. La sekreta armilo de la invadintoj evidentiĝis esti ilia kapablo al kemia mimikro, la simileco de la kemia profilo de ambaŭ formikospecioj.

El la elsendo 17.11.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La ruĝa lumo rapidigas cirkatriĝadon

La favora influo de ruĝa lumo je cikatriĝado de vundoj havas interesan pravigon, nome dum ĝia apliko malkreskas la akvorezisto. Kiel informis Scientific Reports  la unua disertaĵo pri la efikado de lumo kun la longeco de 670 nanometroj je la vivaj ĉeloj estis publikigita meze de la 70-aj jaroj de la 20-a jarcento. Sub la influo de la ruĝa lumo mitokondrioj liverantaj al la ĉeloj energion produktas pli da adenozina trifosfato, sigle ATP. Dank’ al tio la vundoj cikatriĝas pli rapide kaj ĉesas la doloro. Oni supozas ke la ruĝluma efikado povas helpi ankaŭ kaze de vira malfekundeco aŭ aliaj medicinaj problemoj. Tamen la tutan tempon ne estis klarigita la mekanismo de la efikado de la ruĝa lumo. Andrei Sommer el la universitato en la germana Ulm malkovris, ke la ruĝa lumo ŝajnas ŝanĝi la fizikajn proprecojn de akvo, kio siavice akcelas kemiajn procezojn liverantaj al la ĉeloj energion.  En normalaj kondiĉoj la akvospegulo proksime al firma korpo karakteriziĝas per granda surfaca tensio. Sub la ruĝa prilumado grandiĝas la distanco inter akvoelementoj, tiel do la likvaĵo fariĝas malpli tensia, pli moviĝema. La plej grava elemento de mitokondrioj estas enzimo ligita kun iliaj internaj membranoj, kiu moviĝas kiel molekula turbino. Se la ĉirkaŭanta ĝin akvo estas malpli rezista tiam ĝi kapablas moviĝi pli rapide kaj produkti pli da ATP. Ĉar malfacilas mezuri la proprecojn de akvo interne de viva ĉelo sciencistoj esploris la influon de la ruĝa lumo je akvorezisto kaze de diamanta elemento. Evidentiĝis, ke la ruĝa lumo malgrandigis la akvoreziston en 72 procentoj.

El la elsendo 10.11.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pillbox

Studentoj kaj diplomitoj de la Gdanska Politekniko el la norda Pollando kreis elektronikan skatolon Pillbox, kiu memorigos al paciento,  kiam necesas preni medikamenton.  La skatolo celas ĉefe grizaĝulojn kaj personojn, kiuj ĉiutage devas uzi medikamentojn. PillBox interaktive funkcias kun la pli frue pretigita inteligenta asistanto de medikamentouzo kun la nomo doktoro Poket. Tiu elektronika aplikaĵo kontrolas, ĉu koncerna medikamento ne kolizias kun alkoholo, ĉu ĝi estas sekura por gravedaj virinoj. La komunikoj de Pillbox estas videblaj kaj samtempe  aŭdeblaj. Pillbox havas formon de skatolo kaj ne de aplikaĵo por la multfunkcia poŝtelefono, ĉar celas ĉefe grizaĝulojn, krome ankaŭ personojn neplenlertajn.  Pillbox kunordigita kun la sistemo doktoro Poket liveras necesan porcion de medikamento en unu el specialaj ujoj.  Por enmerkatigi la investaĵon necesaj estas fondusoj, kiujn gdanskaj inĝenieiroj kolektas per portalo de reta amasfinancado.   Oni antaŭvidas, ke la produktado de la unua serio de la elektronikaj medikamentaj doziloj okazos en la dua duono de 2016.

El la elsendo 03.11.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Animaloj antaŭvidas katastrofojn

Deleonge estas sciate, ke animaloj kapablas antaŭvidi la naturkatastrofojn aŭ antaŭsenti proksimiĝantan danĝeron. Tamen nur nun sciencistoj el la kalifornia universitato en Bekeley prezentis esplorrezultojn pri tiuj kapabloj. Ili devenas ĉefe el periodo de japana tertremo en 2011. Sed la observoj rilatas ankaŭ al aliaj periodoj. Laŭ multaj observoj same de la loka loĝantaro kaj de sciencistoj en decembro 2004, kiam la marbordon de la Hinda Oceano estis priinundita de la katastrofa cunamo mortiginte pli ol 200 mil personojn ĉiuj flamingoj forlasis la malalte situantajn terenojn de la naturrezervejo Point Calimere en Hindio. Tio okazis 24 horojn antaŭ ol alvenis la mortoportaj akvoodoj. Simile reagis la usonaj paruliedoj, kiuj 24 horojn antaŭ la proksimiĝanta tornado forlasis siajn teritoriojn. Kiam meteologoj prezentis prognozojn pri la direkto de la proksimiĝantaj tornadoj la birdoj troviĝis jam en sekura loko. Pri specifa kapablo de la antaŭdata sento de katastrofo disponas ankaŭ bovinoj. Konfirmis tion esploroj de sciencistoj el la japana Nacia Universitato. Ili analizis informojn pri konduto de bovinoj antaŭ la granda tertremo en 2011 kaj konstatis, ke 6 tagojn antaŭ la katastrofaj eventoj ĉe bovinoj abrute malkreskis la laktoproduktado, kio daŭris ĝis la komenciĝo de la tertremo mem. Ankaŭ libere sin paŝtantaj bovinoj longe antaŭ la katastrofo komencis serĉi sekuran rifuĝejon en lokoj pli alte situantaj apudmontaj terenoj kaj malgraŭ klopodoj de paŝtistoj ne lasis sin logi al la  valo. Simila konduto estiis rimarkita ĉe hejmbestoj kaj bredbestoj kiel ĉevaloj, hundoj, kaproj, ŝafoj aŭ kokinoj.  Ĉinaj sciencistoj priskribis kondutoŝanĝon antaŭ la tertremo ĉe 58 specioj de hejmaj kaj sovaĝaj animaloj. La rakontoj pri elefantoj, kiuj antaŭsentas la naturkatastrofonon aperis jam en antikva epoko. Longe oni traktis ilin kiel fabelojn. Nur nun sciencistoj konfirmis, ke la elefantoj disponas pri enormaj kapabloj antaŭsenti danĝeron. KIam en 2004 granda tertremo plagis la marbordon de Filipinoj, kelkajn horojn antaŭ ol aperis la detrua cunamoondo elefantoj estantaj turisma atrakciaĵo sur Sumatro komencis alaman bruadon, kio antaŭe neniam okazis. Samtempe elefantoj kiuj tiam portis surdorse turistojn kune kun ili komencis forkuri al la proksimaj altajoj kaj haltigo de ili evidentiĝis malebla. Alia avertospeco estas la kapablo de hundoj senti gravajn malsanojn de homoj, inkluzive de tumoroj eĉ en la kazoj, kiam ankoraŭ ne registras ilin medicinaj aranĝaĵoj. Laŭ esploroj la amikaj kvarpieduloj kapablas konstati la kankron de prostato ĉe viroj kun 98-procenta precizeco en kio helpas al ili flarsenso. Hundoj kapablas elsenti diabeton en la spiro de la homo kaj odoro de ĝia ŝvito. Per similaj proprecoj karakteriziĝas la t.n. fruktomusetoj, tio estas frosofiloj, kiuj kapablas konstati la memkanceron, kaj aldone kapablas distigi divresajn grupojn de kanceroĉeloj.

El la elsendo 27.10.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Polo inventis revolucian bioplantaĵon

Biomaterialoj formas nun unu el la plej ineresaj medicinaj branĉoj. Sciencistoj klopodas prilabori ĉiam pli bonajn materialojn, kapablajn – kaze de neceso – forigi mankojn en la biologiaj histoj. Ni apenaŭ sojlas ĉi tiun vojon, sed jam nun oni notas epokfarajn solvojn.

 Unu el ili estis prilaborita de pola sciencista kolektivo sub la gvido de profesoro Wojciech Święszkowski en la Varsovia Politekniko.  Temas pri materialo, el kiu eblas produkti bioenplantaĵojn. Ĝi havas strukturon konforman por uzi la presilon 3D, kio ebligas krei elementon en ideala formo, kiu perfekte kompletigas ostomankon. La materialo estis kreita el substanco, kiu aperas en la normala osto. Dank’ al tio natura histo enkreskas la materialon, kiu kun la tempofluo malkomponiĝas kaj ensorbiĝas.

Bioenplantaĵo povas esti unuavice uzita  por rekonstrui delikatajn ostojn de la vizaĝokranio ĉe pacientoj post akcidentoj aŭ tumoraj malsanoj.

La inventaĵo kreas esperon por multaj pacientoj, kiuj suferas vizaĝmisformojn. La bioenplantaĵo kreiĝis post pli ol 4-jaraj esploroj kaj estis subigita al testoj ĉe animaloj. Baldaŭ ĝi estos testita ĉe la unuaj personoj.

El la elsendo 20.10.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Lokaj mikroorganismoj decidas pri vingusto kaj aromo

Ne sole grundo, klimato, sed ankaŭ gistospecioj kaj grundaj mikroorganismoj decidas pri aparta vingusto kaj aromo. La proprecoj de la medio, en kiu kreskas vito kaj aplikataj kultivmetodoj estas difinataj kiel „terroir” [ter’ua]. Kvankam delonge estas sciate, ke diversaj gistospecioj influas la guston de fermentoproduktoj, la esploroj pri influo de lokaj specioj apenaŭ komenciĝas. Ekzemple sciencistoj el Novzelando jam antaŭ kelka tempo pruvis, ke en la vitejoj en diversaj regionoj de Novzelando aperas diversaj specioj de la gisto Saccharomyces cerevisiae [sakkaromyces cervisie]. Tamen ne estis klare ĉu kaj kiel ili influas la proprecojn de vinoj produkataj el la kreskantaj tie vitoj. Nun – kiel informas “New Scientist” [nju sajentyst] – sciencistoj izolis gistojn el ses regionoj kaj al ilia fermentado subigis sterilizitan sukon el la vinberoj Sauvignon Blanc. La kreiĝinta dank’ al la diversaj gistospecioj vino estis subigita al analizo, dum kiu estis ekzamenita konsisto de 39 substancoj influantaj guston. Evidentiĝis, ke la nivelo de 29 el la ekzamenitaj substancoj dependis de la devenloko de gisto, kio sugestas, ke lokaj specioj influas la vinguston kaj ĝian „terroir”. Tiu efiko povas difini pli-malpli 10 procentojn de la „kemia profilo” de vino. Multaj vinproduktistoj aĉetas gistojn el diversaj regionoj, sed ilia influo verŝajne ne estas granda kompare al la geografiaj faktoroj. Kaj ekzemple laŭ Herve Alexandre  el la franca universitato en Dijon grundo kaj klimato havas pli grandan signifon por vinproprecoj ol specifa gisto. Fermentado okazas ankau  sub la influo de gistospecioj sur vinberoj en rikoltomomento. Kvankam ilia kvanto povas varii de jaro al jaro la vino restas sama. Aliaj faktoj influantaj la guston estas rikoltomomento, miksado de vinberoj kaj vinoj, barela maturiĝolono kaj  daŭro de  enboteligo. La gistospecioj  Saccharomyces cerevisiae estas ne solaj mikroorganismoj ligitaj kun la vitejoj. Kun ili estas ligitaj multaj grundaj mikroorganismoj, kvankam ilia influo estis nesufiĉe esplorita.  Laŭ Goddard ili povas influi plantojn kaj malrekte la vinguston. Tio estas ekonomia argumento liaopinie por konservi biodiversecon sur la terenoj de agrikulturaj kultivaĵoj. Malpli granda biodiverseco de mikroorganismoj kaŭzas perdon de esceptaj proprecoj de finprodukto, kaj en la rezulto malatigas ĝian valoron.

 El la elsendo 13.10.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pozitiva sekvo de egala divido de familitaskoj

La geedzaj paroj, kiuj egale dividas la devojn pri infaneduko estas pli feliĉaj kaj havas pli feliĉan seksan vivon ol paroj, en kiuj plimulto de la familiaj taskoj ŝarĝas virinon. Sciencistoj el  Georgia State University analizis donitaĵojn pri 487 paroj,  kiuj enketile informis pri la divido de la familiaj taskoj, protekto de la infanoj kaj kvalito de sia partnera vivo (temis pri la nivelo de satisfakcio, protekto super infanoj, konfliktoofteco kaj kvalito de la seksa vivo). Evidentiĝis, ke kompare al paroj, kiuj egale dividis la taskojn la paroj, en kiuj la taskoj ŝarĝis ĉefe la virinojn estis malpli kontentaj pri la seksa vivo kaj ĝenerale pri la kvalito de sia familia vivo. Ĉe paroj, en kiuj la taskojn en pli ol 60 pocentoj transprenis viroj la ambaŭflanka kontentokvalito estis la sama, kiel en la familioj, kiuj egele dividis la taskojn. Tamen viroj en ĉi tiu grupo plej malalte taksis la kvaliton de sia seksa vivo dum la virinoj plej alte. La rezultoj de tiuj esploroj estis prezentitaj dum la 110-a kongreso de la Usona Sociologia Societo, okazinta fine de aŭgusto en Ĉikago.

 El la elsendo 06.10.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La flarosento ebligas spacan orientiĝon

Laŭ esploroj publikigitaj en la periodaĵo „PLOS ONE” homoj havas tiomgrade evoluintan flarsenson, ke ili kapablas helpe de ĝi trafi al difinita celo ne utiligante aliajn sensojn. Iuj bestoj, kiel kolomboj aŭ sciuroj utiligas la flarsenson por krei flarmapojn, kiuj ebligas al ili space orientiĝi. Nun evidentiĝis, ke ankaŭ homoj diponas pri tiu kapablo.

Sciencistoj el la Kalifornia Universitato en Berkeley en Usono pruvis, ke personoj senigitaj je rigardkapablo kaj aŭdokapablo kapablas retrovi en ĉambro konkretan lokon gvidante sin sole per flarinformoj. La eksperimenton partoprenis 45 volontuloj, kiuj moviĝis tra aparte pretigia ejo utiligante diversajn kombinaĵojn de siaj sensoj, ekzemple jen la rigardkapablon, jen la flarsenton. En la ejo kun la dimensio de ĉirkaŭ 8,3 je 6,4 metroj estis instalitaj kestoj kun kolomboj, el kiuj du estis saturitaj per substancoj kun difinta aromo, ekzemple de dolĉa betulo, anizo aŭ kariofilo.  Ekzamenitoj estis enirantaj la ĉambron akompanite de asistanto, dum kelka tempo promenis tra ĝi por perdi orientiĝon, sekve dum  minuto senhalte staris kaj flaris difinajn aromojn. Post tio ili estis denove promenakompanitaj tra la ĉambro samtempe klopodante memstare, nur helpe de sensoj atingi lokon, en kiu ili kontemplis aromojn. Tio plene sukcesis. Laŭ esplorantoj la flarnavigado ĉe homoj funkcias tiom elstare, ĉar  la informoj atingantaj la homan nazon havas rektan ligon kun la cerboregiono respondeca pro la kreado de spacomapoj.

El la elsendo 29.09.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 La manhobioj senstresigas la cerbon

Ĉiam pli ofte la manlaboro, manhobio – ekzemple kolorigado, eltondado akiras la epiteton de cerboripozigaj. La plej novaj esploroj konfirmas, ke al ĉi tiu listo eblas aldoni kroĉetadon kaj trikadon, kion specialistoj difinas kiel „jogon” por la cerbo”.

Ĉiuj ĉi okupoj aktivigas la cerbosferojn, kiuj respondecas pro trankvilosento. La lastaj esploroj en Cardiff-Universitato en Britio konfirmas, ke tiuj ĉi hobioj mildigas stresojn, trakviligas, altigas kreemon.

Homoj entreprenas ĉi tiujn aktivadojn pro diversaj motivoj, oftre tre praktika konsidero. Tamen sendepende de la motivo plimulto konfirmas, ke temas pri okupoj, kiuj refreŝigas, trankviligas mensobruon kaj estas specifa formo de la meditado. La kroĉetado aŭ trikado ebligas mildigi streson kaj kondukas al pli bona koncentriĝo. Eĉ Albert Einstein siatempe konfesis, ke por „purigi la menson kaj atingis senstreĉiĝon” li aplikis manaktivadojn, kion mencias Jenny Whiting en sia scienca artikolo sur la paĝoj de la Sidneja Universitato. Jenny Whiting aldonas, ke ĉi-specaj manaktivaĵoj povas konsistigi elmenton de terapio kaze de deprimo, posttraŭmaj stresoj, povas esti parto de rekapabligado. Simile kiel el la meditado temas pri sekva ripetado de samaj manfunkcioj. Koncentriĝio pri ili ebligas ordigi la pensofluon kondukante al trankviliĝo.

El la elsendo 22.09.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Enorme talentaj musoj

En laboratorio de Leeds-Universitato estis breditaj musoj kun eksternormaj kognaj kapabloj. Ili rapide lernas, karakteriziĝas per enorma memoro, sed samtempe estas tre riskemaj.

Sciencistoj sukcesis altigi la inteligentecon de musoj aplikinte la genan modifon.  Ili bremis la aktivecon de la PDE4B, sekve de kio iliaj ronĝuloj komencis en elstara maniero sukcesi en la solvado de taskoj, kiuj engaĝis la kognajn funkciojn. Ili pli bone ol la aliaj memoris novkonitajn musojn kaj pli rapide lernis, kie troviĝas la sekura platformo en la akvolabirinto de Morris. Temas pri speciala baseno, en kiu la ronĝuloj devas retrovi difinitan platformon parkerante ĝian situon. Modifitaj genetike animaloj fulmrapide lokalizis ĝin kaj konsekvence celis ĝin dum pliaj eksperimentoj. Ili samtempe evidentiĝis malpli timemaj kaj riskemaj. Dum simplaj musoj kaŝis sin en malhelaj anguloj la genetike modifitaj bestoj sentime restis en la malferma spaco. Ne timigis ilin eĉ la odoro de la kata urino.

Pro la fakto, ke la enzimo PDE4B aperas ankaŭ ĉe homoj sciencistoj supozas, ke la rezultoj de ĉi tiuj esploroj helpos en prilaboro de novaj terapimetodoj de psikaj perturboj plibonigante la vivkvaliton de personoj suferantaj perturbojn psikokognajn aŭ timojn. Ili supozas, ke iliaj esplorrezultoj ebligos prilabori terapimetodojn  por  malsanoj ligitaj kun la majuniĝado.

El la elsendo 15.09.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Riskoj de longdaŭra laborsemajno

Pli ol 55-hora laboreja laboro minacas per la cerba embolo kaj korangia malsano. Kiel informis la periodaĵo „Lancet” la metaanalizo de esploroj pri la ligo inter la labordaŭro kaj evoluo de la kormalsanoj elmontras, ke personoj dediĉantaj pli ol 55 horojn semajne al la profesiaj aferoj je 33 procentoj estas endanĝerigitaj je cerba embolo, je 13 procentoj je malsanoj ligitaj kun la nesufiĉa sangoprovizo de la koro ol personoj, kiuj laboras semajne 35-40 horojn. Esploris tion sciencistoj el  University College London.  Estis konstatite, ke la rilato inter labora tempodaŭro kaj risko de la malsanoj de la sangocirkulado estas signifa senkonsidere al tiaj faktoroj kiel aĝo, sekso, sociekonomia statuso aŭ inklino al malsalubra vivostilo. En la landoj apartenantaj al OECD kun la plej granda elcento de personoj laborantaj pli ol 50 horojn semajne troviĝas Turkio,  kun la malplej granda elcento – Nederlando. Konsiderante ĉiujn landojn 12 procentoj de viroj kaj 5 procentoj de virinoj pasigas laboreje pli ol 50 horojn semajne. Laŭ d-ro Urban Janlert el Umea University (Svedio) la esplorrezultoj sugestantaj, ke ekzistas ligo inter la  labora tempodaŭro kaj koninfarkto ŝajnas estis enorme gravaj.

El la elsendo 08.09.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Graveco de manskribado

Malgraŭ la aserto, ke la nunaj lernantoj en la matura vivo ne bezonos la manskribadon, ĉar tiucele servos diversspecaj arangaĵoj kun klavaro, el Usono kaj Finnlando venas sciencistaj informoj pri la ligoj inter la kapablo de la manskribado kaj cerbostimulado kaj evoluo de la cerbaj interkonektoj.

La informo, ke la ellernado de kaligrafio por evoluigo de tiaj kapabloj kiel koncentriĝo, parkerado, organiziĝo, metodikeco, spaca orientiĝo, kapablo solvi problemojn, sintezi donitaĵojn kaj lertigi la konoalproprigadon ne elĉerpas la temon. La manskribado estas komplika mensa procezo postulanta lertan aŭdoanalizon de tio, kion oni volas skribi, plenumon de manmova procedo sub la kontrolo de la rigardokapablo kaj sintezon de la tuto.

Esploroj en Indiana Universitato pruvis, ke la cerbo de infano skribanta memstare sur la malplena folio funkcias alie ol la cerbo de infano skribanta sekvante desegnitan konturon aŭ utiliganta la klavaron. Memstara skribado kaj desegnado engaĝigas la cerbosferon, kiu respondecas i.a. pri la leksikaj (legaj) kapabloj, la aliaj cerbosferoj respondecas pri parolkapablo kaj spaca orientiĝo.

Sciencistoj el la Kalifornia Universitato en Los Angeles kaj el la Universitato en Princeton asertas, ke ekzamenitaj de ili studentoj mane notante la lekcitrapason parkeris pli kaj pli longdaŭre ol studentoj farantaj tion en tekokomputiloj. La pravigo konsistas en tio, ke la procezo de la manskribado estas malpli rapida, do la studento dum lekcio devas samtempe analizi, fari la elektojn kaj pensi pri ĉio ĉi.  Similan pravigon havas manskriba farado de ekzamenotoj.

Britaj esploristoj alifanke pruvas, ke infanoj preparante siajn taskojn skribe uzas pli riĉan vortprovizon kaj konstruas pli komplikajn frazojn ol infanoj uzantaj la klavaron. Laŭ profesoro de neŭrologio el la Teksasa Universitato, William R. Klemm la avantaĝoj ligitaj kun la manskribado  estas biologiaj kaj psikologiaj. Biologiaj ligiĝas kun la rekta influo de la manskribado je la cerbofunkciado, evoluo de la cerbaj nervokonektoj. Psikologiaj donas al la infano kapablojn necesajn en plia lernado.

La kapablo legi kaj skribi iam estis kapablo malofta, rezervita por elitoj. Tiu situacio povas ripetiĝi en la nuna socio, asertas sciencistoj. La nuntempaj gepatroj devus do zorgi, ke iliaj infanoj ne estu malriĉigitaj per la malkapablo de la manskribado. Tio povas alkonduki al gravaj problemoj rilate al vaste komprenata alprorigado de konoj.

El la elsendo 01.09.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Goriloj ne rekonas siajn infanojn

Por la montaraj goriloj (Gorilla beringei beringei) esti biologia patro ne estas afero aparte grava. Pri la gorilaj idoj zorgas kutime masklo, kiu havas en la grupo dominantan pozicion.  Sciencistoj el la Kalifornia Universitato en Los Angelos, el ZOO-Ĝardeno de Lincoln-Park en Ĉikago, Usono kaj el la Instituto pri la Evolua Antropologio de Max Planck en Leipzig – Germanio konkludis, ke koncerne la protektadon de idoj por la montaraj goriloj  la socia kierarkio estas multe pli grava ol la sangoligoj.

Kiel skribis „Animal Behaviour” sciencistoj observis la interrilatojn inter maskloj kaj junaj goriloj en la Nacia Parko de Vulkanoj en Ruando. Baze de 1500-horaj  surbendigoj ili difinis, ke ne ekzistas pruvoj, ke goriloj rekonas siajn infanojn aŭ biologiajn patrojn. La analizo de la tempo pasigita por la protekto, ludo aŭ iom longdaŭra kunestado proksime al la junaj goriloj elmontris, ke en la plej signifa grado pri la sorto de siaj protektatoj  interesiĝis goriloj havantaj la dominantan pozicion. La maskloj alfa zorgis kaj nodis proksimajn rilatojn kun ĉiuj junaj goriloj en la grupo sendepende de tio ĉu temis pri iliaj biologiaj idoj aŭ ne. Laŭ sciencistoj la konduto de la montaraj goriloj atestas pri tio, ke la strukturo, en kiu ili vivas, tio estas grupo konsistanta el kelkaj maskloj, kelkaj femaloj kaj idoj elformiĝis evoluvoje relative antaŭnelonge. Ili supozas, ke goriloj formis pli frue grupojn, kiuj konsisitis el kelkaj femaloj kaj nur unu masklo. En tia grupo la kapablo rekoni la propran idon ne estis necesa, ĉar ekzistis malgranda risko, ke idoj estas infanoj de alia gorila masklo.

El la elsendo 25.08.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Filozofio instruas memstaran rezonadon

La instruistoj kaj direktoroj de lernejoj, en kiuj estas instruata filozofio asertas, ke bona kurso pri filozofio vastigas penshorizontojn kaj instruas memstaran rezonadon de la lernantoj. En kelkaj uniaj landoj en gimnaziaj kaj supergimnaziaj lernejoj filozofio estas deviga lernoobjekto. Tiel estas en Francio, Greklando, Portugalio, Hispanio kaj Finnlando. En plimulto de la landoj, inkluzive de Pollando filozofio estas lernoobjekto fakultativa.  Tie ĉi ĝi validas nur en la supergimnazia programo kaj povas fariĝi objekto de la abiturienta ekzameno, se ĝi estas instruata laŭ vastigita programo.   En Pollando estas nur 196 tiaj lernejoj. Kiel konstatis Instituto pri la Edukesploroj 17 procentoj de tiuj lernejoj troviĝas en Varsovio, 40 procentoj en urboj kun pli ol 100 mil loĝantoj, kaj nur kvar procentoj en la kamparaj komunumoj. Nur en 18 lernejoj filozofio estis lernoobjekto kun vastigita programo konforme al la programa instrubazo, por kiu oni destinis minimume 240 lernohorojn.  En plimulto de kazoj filozofion en la polaj lernejoj instruas universitataj diplomitoj pri filozofio. Sed inter filozofiinstruantoj troviĝas ankaŭ diplomitoj de la pola filologio, historio kaj pedagogio.

Direktoroj kiel la motivon enkonduki la instruadon de filozofio en sian lernejon plej ofte mencias la deziron instrui al la lernantoj la kapablon de logika rezonado kaj pretigi ilin al defioj, ligitaj kun postaj studoj. La instruistoj atentigas, ke la filozofilecjonoj instruas memstaran rezonadon, pli bonan komprenon de la mondo, de aliaj homoj kaj de si mem. Filozofilernado igas junan homon morale pli impresiĝema, pli rezonpenetrema kaj ankaŭ instruas lin/ŝin kritike rilati al stereotipoj. En la eldiroj de la enketitaj instruistoj kaj ekspertoj kun reprezentantoj de la Instituto pri la Edukesploroj leviĝis la postulo enkonduki filozofion por ĉiuj lernantoj kiel devigan lernoobjekton. En la nuna jaro filozofion kiel la abiturientan ekzamenon elektis 590 liceaj lernantoj kaj 90 teknikumaj diplomitoj. Do entute 680 junuloj. Pasintjare tiun deziron deklaris 535 finlernintoj.

 El la elsendo 18.08.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Salo antaŭmalhelpas pezokreskon

Salo malfaciligas la alproprigadon de kalorioj el nutraĵoj kun signifa kvanto de graso, kio bremsas la pezokreskon. Sciencistoj el la Iovaa Universitato en Usono elmontris, ke konsumado de produktoj entenantaj samtempe grandajn dozojn de graso kaj de salo malhelpas pezokreskon. Tio okazas tial, ke salo limigas la absorbadon de kalorioj el la nutrosistema kanalo.

Kiel raportis pri tio „Scientific Reports” dum 16 tagoj sciencistoj servis al musoj diversspecan nutraĵon – normalan kaj kun granda grasokvanto, sed lastkaze kun varia  salokvanto, kiu variis de unu kvarono de la procento ĝis 4 procentoj. Sekve ili observis, kiel tio influas la pezoŝanĝojn. Ili premisis komence, ke plej rapide oni notos pezokreskon ĉe bestoj, kiuj konsumos nutraĵon kun granda grasokvanto kaj granda salokvanto, ĉar ambaŭ forte influas la cerban premiosferon, grandigante la manĝemon.  Tamen surprize por ili musoj manĝantaj tre grasan kaj tre salan nutraĵon grandigis la pezon nur je 5 gramoj, samtiom kiom musoj konsumantaj normalan nutraĵon. Aliflanke musoj nutrataj per grasa manĝo, sed kun malgranda salokvanto grandigis la pezon je 15 gramoj.

Pliaj eksperimentoj ebligis konstati, ke salo estas faktoro reguliganta la RAA-sistemon t.e. hormonan-enziman sistemon, kiu partoprenas ankaŭ en la kontrolo de la sangopremo. Alta kvanto de salo antaŭmalhelpas pezokreskon, ĉar ĝi reduktas la kapablon de la nutrosistemo absorbi kaloriojn el la konsumataj nutraĵoj. La esplorrezultoj sugestas, ke la publikaj klopodoj cele limigon de la konsumado de salo povas surprize alporti neatenditajn kaj nedezirindajn konsekvencojn. La aŭtoroj de la raporto ne instigas al konsumado de pli granda kvanto de salo, ĉar tio minacas per problemoj de la sangosistemo. Ili sugestas, ke oni limigu samtempe la salkonsumadon kaj konsumadon de produktoj kun signifa grasokvanto.

 El la elsendo 11.08.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Vito de la dia fulmotondro

Lei Gong Teng, alivorte „vito de la dia fulmotondro” estas konata de miloj da jaroj kaj aplikata en la ĉina medicino por kuraci pulmojn, renojn kaj reaŭmatismon. Sciencistoj el Harvard Medical School de Harvard-Universitato decidis ekzameni ĉu tiu renomo estas science pruvebla. Evidentiĝis, ke jes,  kaj ĉeokaze estis malkovrita kroma karakterizaĵo de la planto. La ekstraktita el ĝi >celastrol< povas esti taŭga por forigi obezecon. Kiel informis la periodaĵo „Cell” la eksperimentojn ĝis nun oni faris nur kun la uzo de musoj.  Celastrol estis izolita el la planto Tripterygium wilfordi. Ĝi malgrandigas la kvanton de konsumata nutraĵo je 80 procentoj kaj kaŭzas pezomalkreskon je 45 procentoj. Musoj, kiuj ricevis celastrol-on preskaŭ tutece perdis la grasohiston.

Celastrol altigas la nivelon de hormono leptino, produktata en la subhaŭta grasohisto, kiu efikas pere de receptiloj troviĝantaj ĉefe en la cerbo. Je ilia signalo neŭronoj ĉesas produkti apetitostimulilon.

La eksperimento kun musoj elmontris, ke celastrol malaltigis ankaŭ la nivelon de kolesterolo, plibonigis la laboron de hepato kaj metabolon de glukozo, kio povas influi malpli altan riskon de kormalsanoj kaj grasiĝon de hepato. Tamen la planto Tripterygium wilfordi havas ankaŭ negativajn flankefikojn. Pli grandaj dozoj de kemiaĵoj en ĝi troviĝantaj estas venenaj. Avertis pri tio la ĉina agentejo pri nutraĵoj kaj brita agentejo pri medikamentoj.

 El la elsendo 04.08.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pentakvarko malkovrita

Dum la hodiaŭa gazetara konferenco en la Eŭropa Organizo por la Nukleaj Esploroj (14.07.2015) estis konfirmita la malkovro de pentakvarko. Temas pri elementa partiklo, kies ekziston antaŭvidis polo Michał Praszałowicz jam en la 1987-a jaro. Kiel diris Guy Wilkins „pentakvarko ne estas nur laŭvica elementa partiklo, ĝi malfermas vojon por sistemigi kvarkojn, konsistigantaj protonojn kaj neŭtronojn laŭ modelo, kiun ni ne rimarkis dum 50 jaroj de eksperimentaj esploroj.  Rekono de ĝiaj proprecoj povas ebligi pli bonan komprenon, en kiu maniero la materio, protonoj kaj neŭtronoj, el kiuj ni ĉiuj konsistas estas kontruitaj.

La ekziston de pentakvarko jam en 1987 postulis Michał Praszałowicz. Teorie tiu elementa partiklo estis konsistana el kvar simplaj kvarkoj kaj unu antikvarko. Tio estas ligo de trikvarka grupo (kune povas aperi tri kvarkoj aŭ tri antikvarkoj) kun la dukvarka (paro: kvarko kaj antikvarko). La antaŭvidoj de Praszałowicz konfirmiĝis – la novmalkovrita elementa partiklo konsistas el du u-kvarkoj, unu D-kvarko, unu ĉarma kvarko kaj unu ĉarma antikvarko. La unuaj informoj pri malkovro de pentakvarko aperis en 2003, kiam pri la problemo okupiĝis esploristaj grupoj de Takashi Nakano kaj Ken Hicks. Baldaŭ post la publikigo esploristaj kolektivoj ripetis la eksperimenton, sed ne akiris similajn rezultojn. En la sekvaj jaroj kelkfoje aperis la informoj konfirmantaj la ekziston de pentakvarko, sed neniuj estis konfirmitaj. Tamen eksperimentoj kun la uzo de Granda Koliziigilo de Hadronoj ebligis ekzameni la kreiĝadon de pentakvarkoj laŭ diversaj perspektivoj kaj definitive konfirmi ĝian ekziston. Konsiderante la uzon de GKH sciencistoj komparas la antaŭajn esplorojn al rigardado de siluetoj en la mallumo kaj testojn kun la uzo de GKH al observoj en plena lumo, cetere laŭ ĉiu vidpunkto. En la sciencista medio aperis spekulativadoj, ĉu  Michał Praszałowicz estas forta kandidadto por Nobel-premio. La ĵusa malkovro konfiras lian teorion de antaŭ preskaŭ 30 jaroj.

 El la elsendo 14.07.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La aŭskultado de muziko povas protekti la cerbon

La aŭskultado de muziko intensigas la aktivadon de genoj efikantaj protekte je neŭronoj. Tio povas maltigi la riskon de neŭrodegeneraj cerbomalsanoj, kiel Parkinson-malsano. Kiel skribis „PeerJ” tiuj efikoj rilatas nur al personoj familiariĝintaj kun muziko. La aŭskultado de muziko estas komplika koniga procezo kaj kiel pruvis la antaŭaj bildigaj cerboesploroj influas la ŝanĝojn en la strukturo de cerbo kaj ĝia funkciado. Tamen la molekula bazo respondeca pro tiuj muzikefikoj ne estas bone rekonita.

Sciencistoj, kiujn gvidis Irma Jarvela el Helsinki-Universitato, Finnlando analizis la influon de klasika muziko je ŝanĝo de gena aktivado ĉe 48 volontuloj. Ĉiuj aŭkultis   la violonkonĉerton de Mozart, kiu daŭris 20 minutojn. Antaŭ kaj post la prezento de la komponaĵo estis prenitaj sanogoprovoj de la volontuloj por genetikaj ekzamenoj.  En la kontrola fazo 15 personoj el ĉi tiu grupo estis invititaj por ekzameno en identaj kondiĉoj, sed dum 20 minutoj ili povis aŭskulti neniun muzikon sed nur legi, interparoli aŭ promeni. Krome en la tago antaŭanta kontrolon ili ricevis malpermeson aŭskulti muzikon kaj rekomendon intense ekzerci fizike. Du fojojn por analizo estis prenita ilia sango. Oni faris ankaŭ testojn pri iliaj muzikaj talentoj kaj faris enketon pri ilia muzika edukiteco.

Evidentiĝis, ke en kontrolaj kondiĉoj la gena aktiveco de personoj muzike edukitaj aŭ talentaj kaj de aliaj malsamis nur en eta grado. Tamen post la elaŭskulto de Mozart-koncerto ŝanĝiĝis aktiveco de kelkdek  genoj (ĝi kreskis aŭ malkreskis), sed nur ĉe volontuloj muzike edukitaj aŭ kun muzika talento. I.a. aktiviĝis genoj respondecaj pro la eligado kaj transporto de dopamnino, kiu reguligas la procezon de la lernado, inkluzive de motiviĝo kaj animagordo; genoj influantaj la funkciadon de sinapsaj ligoj kaj procezon de lernado kaj memorado; genoj respondecaj pro la protekto de neŭronoj kaj kreiĝado de novaj.  Malkresko de aktiveco rilatis i.a. al genoj, kiuj stimulas procezon de meminiciata morto de neŭroĉeloj. Ĉe personoj senigitaj je muzika talento la konĉerto de Mozart ne kaŭzis escencajn ŝanĝojn en la aktiveco de genoj. Laŭ sciencistoj tio sugestas, ke la reago de cerbo je muziko kaj ŝanĝoj en la aktiveco de genoj, okazantaj sub ĝia influo estas kondiĉitaj de certaj denaskaj muzikaj kapabloj aŭ talentoj  alproprigitaj en la lernoprocezo. Ĉe tiuj personoj muziko povas plenumi la neŭroprotektan rolon.

 El la elsendo 07.07.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Fizika diferenco inter racia kaj emocia cerbo

Homoj kun alta nivelo de racia empatio havas alian cerbokonstruon ol personoj, kiuj kapablas senti empation emocian. Sciencistoj el la aŭstralia Universitato Monash difinis, ke personoj kun signifa grado de emocia empatio havas pli da nervoĉeloj en la regiono de ‘insula”, kiu estas cerbostrukturo kalkulata al la grandcerbo. Homoj kun altaj rezultoj en la skalo mezuranta la racian empation havas pli da neŭronoj en la sfero de „gyrus cinguli”,  eniranta la limban sistemon. La ekzamenadon oni efektivigis ĉe 176 volontuloj helpe de enketiloj kaj la tekniko VBM.

Kiel klarigis la kunordiganto de la esploroj Robert Eres, pri kio skribis „NeuroImage”,  homoj kun alta nivelo de emocia empatio sentas fortan timon dum la rigardado de hororfilmoj aŭ ploras dum emociiga sceno. Homoj kun altgrada racia empatio rilatas al la emociigaj situacioj pli racie. Kiel ekzemplo povas servi klinika psikologo konsilanta al  sia kliento. La esplorrezutoj sugestas, ke homoj povas alproprigi aŭ perdi la kapablon de empatio, kvankam tiu hipotezo postulas ankoraŭ eksperimentajn konfirmojn. Estonte sciencistoj volas ekzameni krome ĉu trejnado orientita al evoluigo de empatio kaŭzas ŝanĝojn en la cerbostrukturo kaj ĉu lezoj de iuj cerbosferoj alkondukas al la lezo de la kapablo senti la empation.

 El la elsendo 30.06.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La artefarita inteligenteco anstataŭigas homon

La komputilaj programoj utiligantaj algoritmojn, alivorte procedurojn bazitajn sur la la logikaj reguloj por solvi difinatan problemon eniras la ĉiutagan vivon anstataŭigante homon tie, kie ankoraŭ antaŭnelonge ŝajnis, ke necesa estas la homa inteligenteco. Eĉ pli,  la algoritmaj komputilaj programoj faras tiujn taskojn multe pli bone ol homo. Ili estas precizaj kaj objektivaj, ili ne bezonas dormon, ne laĉiĝas, ne subiĝas al emocioj, antaŭjuĝoj, ili ne utiligas kuracistajn forpermesojn nek libertempon. Ankoraŭ antaŭnleonge komputiloj kaj stirataj de ili robotoj estis utiligataj ĉefe en industrio, ĉe la muntaj produktolinoj, en medicino kaj por simplaj servoj. Nun tio ŝanĝiĝas.

La komputilij programoj kapablas nun ne nur stiri difinitajn movojn, sed ankaŭ alpreni – dume ne tre komplikajn, sed tamen – decidojn. Aperas do la demando, kiam ili disponos pri vere propra inteligenteco kaj ĉu tiam ili ne endanĝerigos homon. Laŭ sciencistoj tio estas problemo de tempo, cetere ne tre fora.

Jam pasintjare „Los Angeles Times” publikigis artikolon pri tertremoj, kiun verkis komputila programo. Infanojn en la Suda Koreio la anglan lingvon instruas programo Robosem. Ĉiam pli multaj taskoj estas stirataj de komputiloj paŝantaj, parolantaj robotoj, respondantaj kaj plenumantajn plurajn servojn, eĉ kun la seksa karaktero. Laŭ usona firmao TrueCompanion ĝi konstruis la unuajn en la mondo robotojn kun aspekto de atrakciaj virinoj, kaj la plej baza modelo kostas apenaŭ 995 dolarojn.

Komputiloj komencis regi en la mondo de distro. La decidon pri la produkto de tre populara televida seria filmo  „House of Cards” la firmao Netflix alprenis ne baze de konsiloj de holivudaj ekspertoj, filmkritikistoj aŭ analizantoj de la amaskomunikila merkato, sed baze de la analizitaj de la komptila programo donitaĵoj pri preferoj de la spektantoj. Gvidante sin per tiuj rezultoj Netflix mendis ĉe BBC novan version de la filmserio el 1990 kun la ĉefrolulo Kevin Spacey, reĝisorita de David Fincher. La filmo ĝuis spektaklecan sukceson kaj akiris la prestiĝan premion Emmy.

Komputiloj transprens kontrolon super financaj merkatoj. Elektronika borsa makleristo Virtu aplikante komputilajn stratrategiojn dum 6 jaroj notis perdojn nur dum unu tago.

Malgraŭ ĉio ĉi komputiloj ne kapablas malkovri, kiam iu aplikas ŝajne korektajn, sed tamen falsajn donitaĵojn kaj trompas.  Tion elmontris programo apogita sur algoritmoj por trovi suspektindan bagaĝon en aerodromo. Evidentiĝis, ke ĝi ne kapablis distingi inter tio kio estas kaj kio ne estas bagaĝo kaj ĉu koncerna bagaĝo aspektas kiel forlasita. La areodroma personalo estis senĉese alarmata, ĉar komputilo kvalifikis kiel suspektendajn: ombrojn sur planko, bagaĝĉaretojn kaj senmove starantajn homojn. Pro samaj konsideroj eŭropoaj fervojoj rezignis, almenaŭ dume pri komputiligitaj sistemoj kies tasko estis malkaŝi kazojn de vandalismo aŭ ŝtelprovo.

 El la elsendo 23.06.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Pumoj sieĝataj de homoj pli ofte ĉasas

Pumaj femaloj mortigas pli da bestoj, eĉ se ne manĝas ilin, kiam lime de iliaj teritorioj aperas infrastrukturo konstruita de homoj. La homa ekspansiemo konsistanta en la konstruado de domoj, vojoj kaj aliaj elementoj de la infrastrukturo kaŭzas, ke pumoj fariĝas ĉiam pli singardaj. Anstataŭ ĉasmortigi kapreolon kaj kelkfoje reveni por ĝin iom post iom formanĝi pumoj mortigas laŭvicajn bestojn en ĉiam pli novaj lokoj. Tio rezultas el la observoj okazigitaj en la montoj Santa Cruz en Kalifornio.

Sciencistoj el la Universitato de Kalifornio en Santa Cruz provizis tridek kaptitajn pumojn per kolumoj kun emisiiloj de loktrova sistemo (GPS) kaj lasis ilin libere. La registriloj ne sole peras la informojn, kie la besto troviĝas, sed ankaŭ informas, kiam pumo kuras, akcelas la kuradon kaj saltas, do plej verŝajne ĉasas.  Tio ebligis ekzameni kiel la konstrudenseco influas la konduton de pumoj dum ĉasado kaj kiam ofte ili mortigas aliajn bestojn. Evidentiĝis, ke la pumaj femaloj malpli da tempo pasigis vorcele en lokoj, en kiuj ili ion ĉasis, kiam la ĉirkaŭaĵo estis plena de konstruaĵoj. La natura ĉaskonduto de pumoj en plej signifa grado ŝanĝiĝadis sur terenoj en proksimeco de ĉ. 150 metroj for de la vojoj aŭ konstruaĵoj. En la daŭro de unu jaro sur la areo enloĝata de pumoj, sed najbaraj al konstruaĵoj la pumaj femaloj mortigadis je 36 procentoj de cervoj pli, ol el regionoj malpli dense surkonstruitaj. Sciencistoj konkludis, ke pumoj kompensas la evitadon de homoj kaj perdon de manĝotrankvilo per pli ofta kaj multnombra ĉasmortigado.  Samtempe pli ofta ĉasado ligita kun perdo de energio povas influi la generan sukceson de pumoj unuflanke kaj aliflanke influi la populacion de kapreoloj, aparte tiuj, kiuj vivas en regiono ŝanĝita de la homo. La ĉasteritorio de pumaj femaloj estas trioble malpli granda ol de la maskloj.  En la daŭro de la jaro pumaj femaloj ĉasas meze 67 kapreolojn, maskloj malpli ol 44.

 El la elsendo 16.06.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pola centro de protona terapio

En  Pollando kreiĝas la unua en nia parto de Eŭropo centro de la protona terapio, kiu komencos funkcii en la tria jarkvarono de 2015. Ĝi kreiĝas en la Ciklotrona Centro en Bronowice apud Krakovo troviĝanta en la strukturo de la Instituro pri Nukea Fiziko de la Pola Sciencakademio en Varsovio. La protona terapio estas la plej moderna metodo kuraci tumorojn aparte en lokoj, kiujn ne eblas atingi per la ĝis nun konataj metodoj aŭ ilia atingo minacas al paciento per danĝeraj kuracsekvoj. Ĝis nun protonan terapion oni aplikas en dek kelkaj centroj en Usono kaj la okcidenta Eŭropo. Ĉinio disponas pri unu ĉi-speca centro. La protona terapio en Bronowice jam estas aplikata ĉe malsanuloj suferantaj melanomon de la okulglobo. Ĝis nun oni operacis en Pollando helpe de la protona terapio ĉirkaŭ 100 personojn. Nun en Bronowice kreiĝas du fakoj de la protona terapio. En la unua jam estas kuracataj tumoroj de okulglobo, en la kreiĝanta tumoroj aperantaj en alia ajna korpoparto. Ekde aŭtuno 2015 en ĉiu povos subiĝi al la kuracado almenaŭ po 350 personoj, entute ĉirkaŭ 700. Tial ne plu necesos direkti malsanulojn al eksterlandaj kuraccentroj.  En Bronowice krom la kuracado estos samtempe gvidataj sciencaj esploroj en paŭzoj, kiam la aranĝaĵojn ne utiligos pacientoj.

El la elsendo 09.06.2015. Legas Milada

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Ventroobezeco

La konsumado de unu granda plado anstataŭ kelkaj malpli grandaj kaŭzas metabolajn ŝanĝojn, kiuj favoras la elformiĝadon de la ventrograso. Tion sugestas esploroj ĉe musoj, pri kio informis „Periodaĵo de Nutrobiokemio”.

Sciencistoj el Ohio State University observis musojn, kiuj spertis tritagan restriktan dieton ricevante je duono da kaloroj malpli ol kutime. Ili maldikiĝis kompare al musoj el kontrola grupo, kiuj povis manĝi senĝene. Post la grandigo de la  nutrokalorioj en la unua grupo oni rimarkis, ke musoj dum 4 horoj konsumis la tuton de la taga-nokta nutroporcio kaj nenion manĝis dum laŭvicaj 24 hooroj.  Fine de la esploroj musoj en ambaŭ grupoj pezis preskaŭ same. Tamen la ventra grasotavolo  estis signife pli granda en la unua grupo. Ĉi-speca graso estas ligita kun pli alta risko de kormalsanoj kaj diabeto de la speco 2.

En la hepatoj de musoj, kiuj dum kelka tempo voris kaj fastis dum la cetera tempo elformiĝis la insuloimuneco. Tiukaze hepato ne reagas je insulinaj signaloj, kiuj atentigas, ke ĝi ĉesis produkti glukozon kaj la sukerosuperco transformiĝas en grason. Laŭ sciencistoj tia konsumkutimo influas vicon da metabolaj faktoroj, kiuj sekvas el malreguligita produktado de insulino. Ĉe la esplorataj musoj estis rimarkita pli alta inflamnivelo kaj pli granda aktiveco de genoj, favorantaj la formiĝadon de la ventra grasohisto. Simila mekanismo funkcias ĉe homo.

El la elsendo 02.06.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Dum 8 jaroj la Interneto  fariĝos subkapabla

Laŭ profesoro Andrew Ellis el University of Aston en Birmingham jam post 8 jaroj ni povos atingi la limon de la funkcikapablo de la Interreto. La bezonateco je rapidaj konektoj kreskas tiom rapide, ke ne eblos ĝin kontentigi. Samtempe signife kreskos la kosto de la servoj mem kaj  de la energio necesa por provizi la tutan infrastrukturon.

La progreso rilate la interretajn konektojn  en la lastaj jaroj estas giganta. La reto plukreskas kaj la tutan tempon aperas novaj utiligantoj. La problemo konsistas en tio, ke tre malrapide okazas la plukonstruado de la infrastrukturo mem kaj sciencistoj jam nun frontas problemojn, kiujn ne eblas solvi en simpla maniero. Baldaŭ ni povas atingi momenton, kiam la tuta  Interreto estos paralizita.

Profesoro Ellis asertas, ke en  2023 la nunaj konektoj proksimiĝos al la funkcilimo. Kvankam estas ankoraŭ tempo por enkonduki necesajn ŝanĝojn, sed samtempe la tuta procezo por pretigi novan teknologion kaj disponigi ĝin publike povas daŭri eĉ 6 jarojn. Eĉ pli, ne eblas antaŭvidi, kiel rapide la perado de donitaĵoj kreskos. Kostojn de tio portos utiligantoj. Laŭ Profesoro Ellis jam en 2035 en Britio mankos provizoj por konservi la necesan kvaliton de retaj servoj. Ioman veron de tiu prognozo konfirmas jam la nunaj plendoj de usonanoj pri la lama servokvalito.

El la elsendo 19.05.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Sendrata interreto danĝera por vivaj ĉeloj

La plej novaj esploroj elmontris, ke la radioondoj kun la frekventeco de 2,4 GHz (gigahercoj) emisiataj de vifio-aranĝaĵoj kaj ankaŭ aplikataj hejme povas esti damaĝaj por molekuloj de microRNA [mikro-ro-no-a], kiuj reguligas la evoluon de la homaj genoj. Sub la influo de tiuj ondoj iuj molekuloj estas ŝanĝataj, kio povas alkonduki al nedzirindaj sekvoj. Vifio-retoj estas nun renkonteblaj ĉiupaŝe. Plimulto de homoj utiligas ilin hejme, laborloke kaj en aliaj ofte vizitataj lokoj. Sciencistoj el Medical School of Dicle University sub la gvido de profesoro Suleyman Dasdag decidis ekzameni ĉu longdaŭra elmeto de la viva organismo je efikado de radioondoj kun la frekventeco de 2,4 GHz, utiligataj en la sendrata interreto povas esti danĝera.

Al la ekzamenado estis subigitaj 16 maturaj ratoj en du grupoj. La unua havis kontakton kun vifio dum 24 horoj diurne dum la tuta jaro. La alia ne havis tian kontakton. Post la finiĝo de la testado oni ekzamenis iliajn cerbojn.

En la unua grupo estis rimarkitaj klaraj diferencoj kaze de kelkaj fadenoj de microRNA, kiuj ŝanĝiĝis dum kontakto kun la radiado devenanta el la vifia aranĝaĵo. Ĉe alia grupo tiu ŝanĝo ne aperis. Sciencistoj konskludis, ke longdaŭra efikado de la ondoj kun la frekventeco de 2,4 GHz povas konduki al nedezirindaj sekvoj, kiel neŭrodegeneraj malsanoj tiaj, kiel Alzheimer-malsano, Parkinsona-malsano kaj aliaj. Aldonendas, ke microRNA ludas ŝlosilan rolon kaze de kresko, variigado kaj mortigado de donitaĵoj de ĉeloj en la homa korpo.

El la elsendo 12.05.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kromdormo kaj la memoro

Kelkaj horoj de kromdormo sufiĉas, ke memorproblemo ĉe eksperimentaj etmuŝoj kun neŭrologiaj difektoj malaperu. Sciencistoj el la Vaŝingtona Universitato en St. Louis skribis en la periodaĵo „Current Biology”, ke  eksternorma dormo povas roli kiel rimedo por kontraŭbatali problemojn koncerne la memorfunkciadon.

Blokinte specifajn genojn ili lezis la memorkapablon de eksperimentaj etmuŝoj Drosophila melanogaster [drosofila melanogaster] kaŭzinte simptomojn, similajn al Alzheimer-malsano aŭ malfacilojn en nervokonektoj kodantaj la rememorojn. Sekve helpe de diversaj metodoj kiel i.a. medikamentoj, stimulado de rilata ĉelgrupo ili provokis la insektojn al pli longdaŭra ripozo tagnokta je 3 ĝis 4 horoj.

Evidentiĝis, ke sufiĉis du tagoj kun kroma dormo, por ke muŝoj komencu funkcii kiel antaŭe. Iliaj memoroj en ĉiu kazo revenis al normo. Samtempe ĉe neniu el la muŝoj blokita aŭ damaĝita geno funkciis korekte, ĉar dormo ne povas revenigi mankantan genon. Tamen kromdormo povas stimuli la cerbon por trovi alian manieron de la aperintaj malfacilaĵoj.

 El la elsendo 05.05.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Frua aŭskultado de legaĵoj stimulas la cerboaktivecon

Frua aŭskultado de legotekstoj stimulas la cerboaktivecon kaj influas postan  parolevoluon. Konfirmis tion magneta cerborezonaco, pri kio informis sciencistoj el Cincinnati Children’s Hospital en Usono.

La esplorojn partoprenis 19 infanoj en la aĝo de 3 ĝis 5 vivojaroj, el inter kiuj sep devenis el familioj kun malalta soci-ekonomia statuso. Iliaj gepatroj respondis  la demandaron pri tio,  ĉu kaj kioman tempon ili dediĉis al la legado al siaj infanoj, ĉu kaj kiom por lernado kaj distro. Sekve la cerboj de la infanoj estis observataj helpe de magneta rezonaco dum ili aŭskultus rakontojn konformajn al ilia aĝo.

Estis konstatite, ke la cerboj de infanoj, kiuj plej multe aŭskultis la legadon de siaj gepatroj manifestis la plej grandan aktivecon en cerbosferoj respondecaj pro la semantika alifarado (komprenado de vorto- kaj tektosignifoj) kaj imagopovo. Laŭ la aŭtoro de la esploroj John Hutton la legado al infanoj en periodo tre grava por ilia evoluo, ankoraŭ antaŭ ekfrekvento de la infanvartejo, ŝajnas havi tre signifan kaj mezureblan influon je tio, kiamaniere la cerbo de la infano perceptas la rakonton kaj je pli posta elformiĝo de legokapablo.

Tiuj konkludoj estis prezentitaj  lastsabate, la 25-an de aprio dum la ĉiujara kongreso de Pedriatia Akademia Societo en San Diego.

El la elsendo 28.04.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Estingi fajron per sono

Studentoj el la fakultado de elekroinĝenierio de la Universitato de Georg Mason prilaboris aranĝaĵon, kiu estingas fajron per bassnoj.  Iliaopinie la aranĝaĵo povas esti aplikebla same en la hejma mastrumejo, kiel ankaŭ dum la estingado de incendioj de arbaroj aŭ konstruaĵoj ne endanĝerigante la vivon de fajrobrigadistoj.

Komence studentoj eksperimentis kun altaj frekvencoj, sed evidentiĝis, ke efikaj estas  la malaltaj frekvencoj. La usona universitato helpas al studentoj panetumi ilian inventaĵon.

El la elsendo 28.04.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Ŝanĝiĝanta kulturo de drinkado en Pollando

En Pollando ŝanĝiĝas la kulturo de la drinkado. Kvankam poloj drinkas pli ol iam, sed ili traktas alkoholaĵon kiel akompanan drinkaĵon dum la vespera renkontiĝo kun konatoj. Krome ili elektas ĉiam pli kvalitajn drinkaĵojn. Al. la plej ŝatataj apartenas biero, kiu estas alte taksata pro sia varia gusto.

La drinkadon konfesas 84 procentoj de plenkreskaj  poloj. Dominas inter ili viroj. Pli ol duono de polinoj deklaras, ke entute aŭ preskaŭ entute ne drinkas alkoholaĵojn. Se entute jes, ili preferas bieron kaj vinon. Kaj videbliĝas signifaj malproporcioj en la kvanto de la konsumataj de virinoj alkoholaĵoj, nome 18-procente temas pri biero kaj 60-procente pri vino.

Krom la preferata biero (da kiu jare statistika polo fordrinkas 97 litrojn) apartan popularecon akiris vinoj kaj viskio, signife malkreskis vendado de vodko. Aldonendas, ke kreskas la konscia drinkado ligiĝanta kun la fakto, ke ĉiam malpli ofte poloj stiras aŭtomobilon post la konsumado de alkoholaĵoj. La drinkado de personoj ĝis la 18-a vivojaro daŭre estas konsiderata delikto la vendado al. ili de alkoholaĵoj.

Ĉiam pli ofte raraj alkoholaĵoj estas traktataj kiel kapitalplasaĵo. Antaŭ kelka tempo estis vendita la unua botelo de The Glenlivet Vintage 1964, kiu estis la plej multekoste vendita visko en Pollando. Al. la investado en viskion instigas la borsaj rezultoj kaj inaŭguro de novaj, unikaj viskieldondoj. Jam tri mil poloj plasis155 milionojn da zlotoj en alkoholaĵojn. Pollando apartenas al la plej rapide evoluantaj viskiomerkatoj en la mondo. Dum la lastaj 10 jaroj la vendo de visko kreskis ĉirkaŭ 20 procentojn ĉiujare. Polaj viskoŝatantoj kaj kolektantoj elektas kolektistajn, limigitajn eldonojn de visko de malnovaj jaraloj prenante en konsideron ĝian kvaliton, renomon de la produktisto kaj destilejon el kiu devenas la alkoholaĵo.

El la elsendo 21.04.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Plasto en la oceanoj

Sciencistoj en „Science” avertis, ke se nun ĉiujare en la oceanojn trafas de 5 ĝis 13 milionoj da plastaĵoj,  en la laŭvica jardeko ilia kvanto 10-obliĝos, se la marbordaj landoj ne ŝanĝos sian  praktikon administri forfalaĵojn.

Esploristoj el la universitato de la usona Georgio subigis al esploroj 192 landojn situantajn apud maroj kaj oceanoj kaj konkludis, ke en 2010 ili produktis ĉirkaŭ 275 milionojn da tunoj da plastaj forfalaĵoj. El tiu kvanto de preskaŭ 5 ĝis 13 milionoj da tunoj trafis en oceanojn. En plej signifa grado temis pri neprimastrumitaj forfalaĵoj aŭ disaj balaaĵoj. Krom tio sur la surfaco de oceanoj drivas de pli ol 6 ĝis 245 mil tunoj da plastaĵoj. En nenombrebla kvanto plastaĵoj troviĝas sur la fundo de la oceanoj kaj sur la plaĝoj de la tuta tero.

La aŭtoroj de la publikaĵo, kiel plej gravajn poluciantojn elmontras Ĉinion, Indonezion, Filipinojn, Vetnamon, Sri Lankon kaj Tajlandon. Inter tiuj landoj, kiuj en 2010 plej multnombre enĵetis plastaĵojn en la akvon troviĝas krome Egipto, la Sudafrika Respubliko, Hinda Unio, Turkio, la Norda Koreio kaj Usono.

La unua scienca publikaĵo pri malpurigo de la oceanoj per plastaĵoj aperis komence de la 70-aj jaroj. En laŭvicaj jaroj aldoniĝis informoj pri plastaĵoj sur strandoj, en marfundo, sur la glacio de Arkto. Sciencistoj ne konis tamen skalon de plastaĵoj trafantaj ĉiujare en la mar- kaj oceanajn akvojn.

 El la elsendo 14.04.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Baltikaj mamuloj el la ordo de cetacoj endanĝerigitaj

La monda Fondaĵo por la Naturo WWF en la nuna jaro decidis sian kampanjon „Horo por la tero” ŝanĝi al „Horo por la mamuloj Phocoena phocoena”. Tradicie  la lastan sabaton de marto estingiĝis por 60 minutoj lumo en oficejaj pluretaĝ­uloj  kaj aliaj kar­katerizaj konstruaĵoj por atentigi homojn pri problemoj aperantaj en la medio. Ĉi-foje WWF celis vastigi la konscion pri la endanĝerigita de malapero mamulo vivanta en Baltiko.  Ĉiujare la Blua Patrolo de WWF retrovas ĉe la bordoj de Baltiko mortajn bestojn. En decembro 2014 oni notis malpli ol 450 ekzemplerojn de ĉi tiuj mamuloj. Ili pereas ĉefe pro hazarda retkapto, ĉar havante malfortan rigard­kapablon ili moviĝas ĉefe dank’ al eĥolokalizo, sed la fiŝkaptistaj retoj ne rolas por ili kiel ajna bariero. Ne rimarkante ilin kaj ne lokalizante ofte Phocoena phocoena kaptiĝas en ili. La bestojn ĝenas ankaŭ brupolucio produktata de fiŝkaptaj boatoj kaj turismaj motorŝipoj. Jam antaŭ du jaroj al la pola ministerio por la natura medio trafis preta dokumento rilata al la protekto de ĉi tiuj mamuloj. Ĝis nun ĝi ne estis ankoraŭ traktita.

El la elsendo 14.04.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Vino kreskigas ĉarmon

Laŭ esploroj de britaj sciencistoj el Bristolo post la konsumo de modera kvanto de alkoholaĵo ni ŝajnas esti pli atrakciaj en la percepto de aliaj homoj. Ĝis nun oni asertis, ke konsumado de alkoholo  influas la subjektivan perceptadon de atrakcieco kaj kelka kvanto de alkoholo sufiĉas, por ke ni rimarku belecon, kiun ni antaŭte – sen alkoholo – ne kapablis rimarki. La britaj sciencistoj tamen konvinkas, ke alkoholo povas influi la objektivan mezuron de atrakcieco kaj vere kreskigi ĉarmon de persono drinkanta kondiĉe, ke temas pri modera kvanto de alkoholo.

Esploristoj prezentis al 20 virinoj kaj al 20 virojn fotojn, kiuj estis faritaj al diversaj personoj antaŭ la drinkado,  post la konsumo de 250 millitroj da vino kaj 500 mililitroj da vino. La testantoj devis elekti fotojn, sur kiuj modelaj personoj aspektis plej atrakcie. Kiel evidentiĝis ili preferis fotojn de personoj post la konsumo de 250 mililitrojn da vino. Tiam ili ŝajnis esti plej atrakciaj.

La aŭtoroj de la publikaĵo eksplikas, ke modera kvanto de alkoholo povas krekigi personan ĉarmon, ĉar kondukas al ŝanĝoj en la homa aspekto, delikata ruĝiĝo de la vangoj, kio estas konsiderata kiel simptomo de sano kaj atrakcieco. Aldone plibonigante psikan  agordon alkoholo favoras malstreĉiĝon de vizaĝmusokoloj stimulate subtilan rideton. Ĉio ĉi kaŭzas, ke dank’ al vinkaliko aŭ du homoj ŝajnas esti pli belaj kaj pli atrakciaj.

 El la elsendo 07.04.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La unuenaskitaj infanoj pli ambiciaj ol la gefratoj

La unuenaskitaj infanoj kaj precipe knabinoj estas pli ambiciaj ol pli junaj gefratoj. Dank’ al tio ili povas akiri pli bonan klerecon kaj profesiajn kvalifikojn. Tio estas konkludo de britaj sciencistoj. Pli fruaj esploroj en Norvegio, Danlando kaj Nederlando ankaŭ elmontris, ke infanoj naskiĝintaj kiel la unuaj pli ofte akiras pli bonajn profesiajn kvalifikojn kaj pli altan klerecnivelon ol pli junaj fratinoj kaj fratoj.

Por klarigi la fenomenon sciencistoj el Essex-universitato per sia esplorado ĉirkaŭprenis i.a. 1503 familinojn. Konsiderinde la edukitecnivelon kaj profesion de la gepatroj ili elmontris,ke la verŝajne, ke la unuenaskitaj infanoj daŭrigos la edukiĝadon estis pli alta je 16 procentoj kompare al. la pli juna gefrataro. Tio ligiĝis kun pli altaj aspiroj kaj tiuj diferencoj rilatis aparte al. knabinoj. Knabinoj estis je 13 procentoj pli ambiciaj ol knaboj. Evidentiĝis krome, ke nek la nombreco de la familio nek seksodominado inter gefratoj ne ŝanĝis la fakton, ke plej aĝaj infanoj estis plej ambiciaj kaj notis pli signifasjn atingaĵojn en la plenkreska vivo.

La diferencoj en la klereco de infanoj ekzistas ne nur inter la familioj, sed ankaŭ ene de ili malgraŭ tio, ke en la moderna socio la gepatroj multe pli ofe egale traktas siajn infanojn.

El la elsendo 07.04.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Banko de la haŭtohistoj en Olsztyn

Sciencistoj el Olsztyn (la norda Pollando), kiuj ekzamenas la problemon de la sencikatra vundokuracado entreprenis klopodojn por establi landan bankon de la haŭtaj histoj.

La kreiĝo de cikatraĵo post la vundo formas barieron inter la interno de la organismo kaj la ĉirkaŭanta mondo, kio malebligas enpenetron de bakterioj aŭ virusoj tra malferma vundo. La longiĝaj cikatraĵoj povas tamen samtempe limigi kreskon, artikomoviĝemon, ili kaŭzas misformojn el kiuj fontas kompleksoj kaj psikaj limigoj. Simile okazas, se temas pri cikatraĵoj postakcidentaj aŭ postoperacioj aparte,  se ili disvastiĝas ekster la vundosfero kaj lokiĝas sur la vizaĝo, kolo aŭ brusto.

Malsame ol homoj la problemon de vundoj kaj cikatraĵoj solvas amfibioj. Ilia perdita vosto rekreskas kaj enteprenas la saman funkcion kiel la perdita. Aldona atuto estas, ke ilia vundita haŭto saniĝas sencikatre.  Oni asertas, ke ĝuste ĉi-lasta fenomeno estas la enkonduka paŝo al regenero de la tuta perdita organo. Sciencistojn interesegas la demando, ĉu homoj posedas la samajn regenero-mekanismojn. Unusola ekzemplo de la sencikatra vundokuraciĝado ligiĝas kun la periodo,  kiam la infano trovigas en la patrina utero. Operacioj de la bebaj fetoj ne nur ofte savas iliajn vivojn, sed aldone ne lasas spuron de la kirurgia interveno. La infano naskiĝas sen la spuro de la kirurgia interveno, sed tiun kapablon organismo perdas tuj post la naskiĝo. Malgraŭ multaj klopodoj la mekanismo de ĉi tiu fenomeno restas nekonata. La esploroj en Olsztyn koncentriĝas pri ĝia solvo. Kiel esplormaterialo servas musospecio, ĉe kiu en la matura vivo vundoj kuraciĝas sencikatre kiel ĉe la amfibioj. La ekondukaj ekzamenoj estas promesoplenaj, sed nur ripeto de ili ĉe la homa histo povos ebligi novajn solvojn, novajn medikamentojn kaj terapiojn. Gravan problemon konsistigas enorma varieco de homoj, kun kio ligiĝas kun la fakto, ke haŭtokonstruo malsimilas depende de aĝo, pezo, suferitaj malsanoj, sekso, hormonaj ŝanĝoj kaj eĉ loko de kiu estis prenita haŭtohisto. Necesa estas do testado de haŭto de multaj pacientoj, sed ĉiu ekzamenata haŭtohista provaĵo havas nur la kvinmilimetran diametron. Tia kvanto ebligas signi 300 genojn laŭ la metoldoj de molekula biologio. Por pliaj esploroj komence estas necesaj 700 haŭtohistaj provaĵoj. La kreiĝanta banko en Olsztyn estas la unua paŝo por solvi la demandon de la sencikatra vundokuraciĝado.

El la elsendo 31.03.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Orangutano kapablas ŝanĝi la voĉon por ŝajnigi esti pli granda

Sciencistoj el Nederlando, Belgio kaj Britio informis en Revuo de Eksperimenta Biologio, ke orangutanoj uzas manojn por ŝanĝi la voĉon kaj ŝajnigi esti pli grandaj.

En la profundo de la ĝangaloj de Sumatro kaj Borneo eblas aŭdi sonojn memorigantajn longiĝan ŝmacon. Ili havas nenion komunan kun kiso kaj produktas ilin solecaj orangutanoj, kiel alarmosonon kiam proksime aperas homo aŭ iu danĝera besto. La ĉefa aŭtoro de la esploro, bioakustikisto el la belga flamandlingva  Universitato en Bruselo donis la atenton al ĉi tiu sono jam antaŭ kelkaj jaroj rimarkinte, ke iuj bestoj samtempe kunrulas la manojn ĉirkaŭ la buŝo plej verŝajne por malaltigi la voĉon. Sed nur antaŭnelonge sciencistoj kreis matematikajn modelojn, kiuj ebligas pli bone kompreni la mekanismon de sonkreiĝo kaj simuli ĝian frekventecon. Dank’ al tio ili eksciis, kiel la simioj malaltigas la alarmosonon. Nome iliaj manoj kreas ion en la speco de cilindra plilongigo de la buŝo, rolante tiel kiel rezonkesto en instrumento. La avertosono impresas kvazaŭ ĝi estus produktita de pli granda orangutano. Se organgutanoj kondutas tiel sciante, ke ili impresas esti pli grandaj tio povas signifi laŭ esploristoj, ke temas pri antaŭkuriero de lingvo kaj tiel nomas la situaciojn, en kiuj bestoj konscie ŝanĝas la produktatajn sonojn, kiuj sekve ŝanĝas ilian signifon. Ekspertoj atentigas tamen, ke estas necesaj pliaj multhoraj observoj, surbendigoj kaj esploroj por plene konvinkiĝi, ke proksimigante manojn al la lipoj la besto konscie „trompas” por impresi esti pli granda.

El la elsendo 31.03.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Ne al la fremdspeciaj organismoj

Ekde la 1-a de januaro validas nova direktivo de la Eŭropa Unio pri fremdspeciaj organismoj, kiuj endanĝerigas la vivon de la propraj animaloj kaj plantoj. Kiel informis “Gazeta Polska Codziennie” en la epoko de la tutmondiĝo kaj ĉiam pli oftaj eksterlandaj veturoj kreskas la problemo venigadi al Pollando fremdajn animalspeciojn. En 2011 la polaj aŭtoritatoj prilaboris liston de aparte danĝraj mamuloj, reptilioj, amfibioj, birdoj, fiŝoj, insektoj kaj plantoj. La plej grava problemo kun invadaj organismoj konsistas en tio, ke ili forpuŝas la indiĝenajn animalojn kaj plantojn.  Post multaj jaroj al la kohera kontraŭspeciinvada politiko aliĝis la Unio. La plej grava elemento de la unia dokumento estas la registro de la prioritataj fremdaj specioj, kiuj estos forigataj de sur la eŭropunia tereno. Estas aplikeblaj tri proceduroj depende la skalo de la fenomeno: antaŭmalhelpado, ke la fremdspecia organismo enpentru la medion; agado por plena elimino en la frua fazo post la konstato de fremda organismo sur la unia tereno;  longdaŭre valida direktivo, post la konstato de signifa disvastiĝo de fremdspecia organizmo. Krome daŭre validas malpermeso enveturigadi en Eŭropon iujn bestojn kaj plantojn.

  El la elsendo 24.03.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kameleonoj ŝanĝas sian koloron dank’ al kristalaj „speguletoj”

Kiel informis la periodaĵo „Nature Communications” la kapablo de kameleonoj ŝanĝi sian haŭtkoloron ligiĝas ne kun diverskoloraj pigmentoj, sed kun la moviĝantaj en ilia haŭto etaj kristaloj.  Malkovris tion la kolektivo de Michel Milinkovitch en la uniwersitato en  Ĝenevo. Ĝis nun sciencistoj supozis, ke kameleonoj ŝanĝas la koloron dank’ al siaj kolrĉeloj, kromatofoj,  ene de kiuj moviĝas grajneroj de koloroj. Nun evidentiĝis, ke la procezo estas multe pli miriga. La lacertoj rapide  movas en sia haŭto etajn kristalojn efikantaj kiel reflektaj speguletoj,  dank’ al kio ili reflektas diverskoloran lumon. La ĝenevaj sciencistoj ekzamenis la vivantan sur Madagaskaro lampartan kameleonon (Furcifer pardalis). Kiam matura masklo  rimarkas rivalon aŭ atrakcian femalon ĝi kapablas dum du minutoj ŝanĝi la koloron de la maskanta verda en frapflavan aŭ ruĝan.  La mikroskopa ekzamenado de ĝia haŭto bildigis la troviĝantajn en ĝi kunmetitajn en regulan formon kristalojn de  guanino – unu el la strukturoj el kiuj estas konstruita la DNA-fadeno. Ĉiu el la ĉeloj (iridoforoj) enhavas centojn da miloj da tiaj kristaloj. Dank’ al la komputila simulado evidentiĝis, ke ŝanĝante distancon inter unuopaj kristaloj eblas reflekti ĉiun koloron de la videbla lumo. Kiam la kristaloj proksimis,  ili reflektis la bluan lumon, kiam ili malproksimiĝadis unue estis aperanta la flava kaj poste la ruĝa lumoj. La kolektivo de Milinkovitch pruvis ankaŭ, ke la haŭto de femaloj aŭ junaj lacertoj, kiuj ne kapablas ŝanĝi la kolorojn ne enhavas iridoforojn.

  El la elsendo 17.03.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Konstanta sendoremeco altigas la mortoriskon

Personoj suferantaj daŭran sendormecon havas pli signifajn inflamo­statojn en la organismo kaj estas minacitaj je pli frua morto ol personoj, kiuj suferas sendo­rmecon nur de tempo al tempo.

Kiel informis „American Journal of Medicine” sciencistoj el la Arizona Universitato faris tiujn konkludojn analizinte donitaĵojn pri sendormeco kolektitajn inter 1400 personoj. La ekzamenado komenciĝis en 1972 jaro kaj informojn pri mortoj en tiu grupo estis kolektitaj dum la sekvaj 38 jaroj. Enkonduke kaj kelkfoje poste sciencistoj prenis de la partoprenantoj la sango­provaĵojn, kiuj estis frostigataj. En la jaroj 1984-85 kaj 1990-1992 esploratoj plenigis enketojn pri dormo kaj ligitaj kun ĝi kutimoj. Se sendormeco estis anoncita en ambaŭ enketoj estis taksite, ke temas pri longiĝa sendormeco, aliakaze kiel portempa. La analizo de sango­provaĵoj elmontris, ke la nivelo de C-reaktiva proteino, kiu elmontras la inflamo­staton en la organismo kreskis evidente nur ĉe personoj suferantaj longiĝan sendormecon. Tiuj personoj ankaŭ dum laŭvicaj jaroj karakteriz­iĝis per 58-procente pli alta mortorisko kompare kun ekzamenitoj, kiuj ne spertis dormoperturbojn.  Ne estis konstatita simila dependeco ĉe personoj suferantaj sendormecon nur porokaze. La rezultoj de tiuj esploroj povas helpi pli bone identigi personojn, kiuj pro sendormeco estas minacitaj je morto kaj postulas efikan terapion.

El la elsendo 10.03.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Interesiĝo pri pola likvaĵo por kugloimunaj kamizoloj

Pri speciala likvaĵo, kiu fulmrapide malmoliĝas sub la influo de frapo, kaj povas esti aplikata en la kugloimunaj kamizoloj interesiĝas firmaoj el la tuta mondo.  Pri ĝi laboris sciencistoj el la Varsovia Politekniko, Militista Instituto pri Teknika Ekipaĵaro kaj Instituto pri Sekurecteknologio Moratex.

Aktuale aplikataj materialoj por la kugloimunaj kamizoloj estas altgrade rigidaj kaj malelastaj, kio negative influas ilian uzkomforton kaj malebligas apliki la kontraŭ­kuglan protekton ĉe artikoj de manoj kaj piedoj aŭ la kolo mem. La apliko de la inventita likvaĵo grandigos elastecon de materialoj kaj eliminos la ĝisnunajn limigojn. La prilaborita de polaj sciencistoj solvo povas esti aplikata ĉie ĉi, kie la materialo kiel taskon havos maksimuman disigon de energio. Krom kugloimunaj kamizoloj ĝi povas esti aplikata en sportaj vestoj, kontraŭ­frapaj protektiloj, en elementoj aplikataj por ponto­konstruado aŭ en trajnaj kontraŭ­puŝiloj. La pola inventaĵo troviĝas en la fina fazo de surmerkatigo.

El la elsendo 10.03.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Perioda subnutro povas longigi vivon

Perioda subnutro alterne kun periodoj de satmanĝo kaj eĉ abundmanĝo povas longigi vivon, same kiel la malaltkaloria dieto. Tion sugestas laboro de sciencistoj el Florido.

Jam eksperimentoj kun bestoj pruvis, ke limigo de manĝokalorieco longigas vivon kaj malaltigas la evoluriskon de multaj longiĝaj malsanoj.  Tio ligiĝas kun la fakto, ke la malaltkaloria dieto periode kreskigas la nivelon de liberaj oksigenaj radikoj, kio laŭvice stimulas aktivecon de la enzimoj el la la grupo sirtuin. Tiuj proteinoj partoprenas tre gravajn vivprocezojn, inkluzive tiujn ligitajn kun la maljuniĝado, kvankam ilia mekanismo daŭre estas esplorata.

Sciencistoj konscias, ke longdaŭra malmanĝado estas malfacila por plimulto de homoj, tial ili testis alternativan dietostrategion, kiu konsistas en alterna malaltkaloria dieto kun abundmanĝado. La eksperimenton patoprenis 24 studentoj, kiuj unu tagon povis manĝi nutraĵojn kun kaloria valoro egala al unu kvarono de ilia ĉiutaga dieto, la sekvan tagon la kalorieco de ilia manĝo povis egali al 175 procentoj de la energetika valoro de ilia ĉiutaga manĝo.  Tio evidentiĝis esti bone tolerita solvo kaj ne kaŭzis la pezokreskon. Laŭ studentoj estis pli facile malmulte manĝi unu tagon ol abundmanĝi la sekvan.

Laŭ unu el la sciencistoj estas necesaj pliaj esploroj por verkonformigi ĉu tiu manĝosistemo efektive estas sekura kaj salubra. Al esploroj devas esti subigitaj pli multaj homoj. Oni devas ankaŭ konsideri ŝanĝojn en muskoloj kaj grasohisto.

El la elsendo 03.03.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Polaj informadikistoj avanas en la teleinformadika sekureco

Polaj informadikistoj gajnis ĝeneralan klasifikon de internacia rivalado pri la teleinformadika sekureco „Capture the Flag” 2014. Polacy evidentiĝis pli bonaj ol la teamoj el Usono, Japanio, Germanio, Rusio.

La rivalado „Capture the Flag” (CTF) estas internacia ciklo da turiniroj, en kiuj naciaj teamoj solvas taskojn ligitajn kun la sekureco de mobilaj aplikaĵoj, analizado de teknologioj aŭ programoj por malkaŝi mekanismojn de ilia funkciado, kriptoanalizo, algoritmiko kaj gvatinformadiko.  La turniroj okazas en la tuta mondo – distance aŭ surloke – ĉiun kelkan semajno. Povas ilin partopreni de 10 ĝis eĉ 2 mil taĉmentoj kaze de finaloj.

La venka pola taĉmento „Dragon Sector” partoprenis 33 klasifikigajn turnirojn, en 7 ĝi okupis la unuan lokon, en 18 ĝi akiris la surpodian lokon. La polan teamon eniris informadikistoj okupiĝantaj pri teleinformadika sekureco en la privataj kaj publikaj firmaoj, kaj du studentoj el la Varsovia Universitato. La laboron de la venka teamo subteas la esplorinstituto NASK (Sciencista kaj Akademia Komputila Reto), kadre de kiu funkcias la kolektivo CERT Pollando kaj la Varsovia Universitato.

El la elsendo 24.02.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Vespertoj en Regiono de Międzyrzecz-Fortikaĵo

38 594 vespertoj vintrumas en la Regiono de Międzyrzecz-Fortikaĵo en la lubuŝa vojevodio (la nordokcidenta Pollando). Temas pri rekordo dum la 15-jara monitorado de vespertoj en ilia plej granda vintrumejo. La  plej multnombraj estas vespertoj el la specio Myotis myotis superante 29 mil ekzemplerojn. 4 kaj duonan milnombran grupon konsistigas vespertoj Myotis daubentonii, la sekvan lokon okupas vespertoj Myotis nattereri.

La grandaj vespertoj Myotis myotis dominantaj super la ceteraj specioj falas en la vintran dormon jam kiam aperas la unuaj simptomoj de la malvarmiĝo kaj tial ilia nombro estas stabila. La aliaj specioj en la sama periodo kapablas esti aktivaj kaj venas al vintrumejo nur kiam ekregas vere severa vintro. Ili ankaŭ forlasas la vintrumejojn kiam ekstere ne estas varme.

Nunjare en la vesperta vintrumejo en Miedzyrzec oni konstatis sume 9 vespertospeciojn.

El la elsendo 17.02.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Jaro de siluro en la Nacia Parko de Biebrza-rivero

La 2015-a jaro pasas en la plej granda pola Nacia Parko de Biebrza-rivero [bjebĵa-rivero] kiel Jaro de Siluro. Dum la plej proksimaj tri jaroj entute ne eblos fiŝkapti silurojn.  Kvankam Biebrza-rivero riĉas je multaj taŭgaj vivejoj kaj nutrejoj favorantaj la vivkondiĉojn al siluroj, sed ilia populacio – pro civilizaciaj ŝanĝoj – malkreskas kaj necesa estas protekta programo. Krom tio kunlabore kun iĥtiologoj, fiŝkaptistoj kaj amikiĝintaj plonĝistoj siluro estos monitorata en la Parko dum la tuta jaro.

Siluro (Silurus glanis) estas la plej granda dolĉakva fiŝo de Eŭropo povante atingi la longecon de du metroj kaj pezon de pli ol 100 kilogramoj. Siluroj nutras sin per malgrandaj mamuloj, akvobirdoj, unuavice per malgrandaj fiŝoj. Ili vivodaŭro povas egali al. ĉ. 80 jaroj. La Nacia Parko de Biebrza-rivero ekde la komenco (1993) limigas permesojn kaj licencojn por la fiŝkaptado, sed ĝi ankaŭ frontas la problemon de ŝtelĉasado. Pli frue  pri la monitorado de siluroj okupiĝis Pola Fiŝkaptista Asocio kaj el ĝiaj raportoj rezultas, ke en la jaroj 1972-78 estis fiŝkaptitaj pli ol 5 tunoj da siluro. Nun pri vendado de fiŝkaptistaj licencoj okupiĝas la Nacia Parko. Ekde 2003 tamen oni notas nur sporadajn fiŝkaptojn de siluroj. Des pli estas pravigita la protektoprogramo rilate ĉi tiun fiŝspecion.

 El la elsendo 17.02.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Anseroj flugantaj super Mount Everest

Dank’ al aplikitaj miniregistriloj al 29 tibetaj anseroj (Anser indicus) el la regiono de la mongola lago Terkhiin Tsagaan oni sukcesis analizi la flugitineron de ĉi tiuj birdoj super Himalajo. La miniregistriloj monitoris multajn parametrojn, inkluzive de geografia situo, flugoalto, flugilfrapado kaj korfunkciado. Kiam post unu jaro la anseroj revenis oni sukcesis kapti 14 ekzemplerojn kun enplantaĵoj kaj akiri sufiĉe da analizendaj donitaĵoj el 7 registriloj.

La tibetaj anseroj apartenas al birdoj flugantaj plej alte. Por atingi al la varma Hindio, kie ili pasigas vintron el la malvarma Mongolio ili ĉiujare superflugas Himalajon. Oni notis ilian transflugon ankaŭ super Mount Everest, ĉirkaŭ 9 kilometrojn super la marnivelo. Tio estas la unusolaj grandaj birdoj flugantaj tiom alte sen glisado. Kvankam super Himalajo traflugas ankaŭ stepaj gruoj (Grus virgo), sed ili ofte glisas dank’ al siaj larĝaj flugiloj. La tibetaj anseroj ne glisas eĉ dum la descenda flugo.

Eksterordinaraj kapabloj de tiuj birdoj fascinas sciencisojn de jarcentoj. Estis i.a. konstatie, ke iliaj pulmoj estas je unu kvarono pli grandaj ol ĉe aliaj anseroj, kaj ke ilia hemoglobino kapalas efike absorbi oksigenon en granda alto. Ili disponas pri kromaj vejnoj provizantaj per sango koron kaj muskolojn. Nun sciencistoj el la brita  Bangor University konstatis, ke la tibetaj anseroj ne leviĝas tiom alte por flugi rektlinie super la montopintoj, sed ili flugas laŭ itinero kiu memorigas telferon fidele spegulanta la formon de montoj kaj valoj. Dank’ al tio ili povas ŝpari ĉirkaŭ 8 procentojn de la energio, kio estas des pli grava, ĉar dum la tuta traflugo ili svingas per la flugiloj ne farante paŭzon por la glisado.

El la elsendo 10.02.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kion emfazas niaj ŝatosignoj

Laŭ sciencistoj el Cambridge neniu konas nin tiom bone kiom niaj komputiloj, do certe ne la familianoj aŭ koramikoj. Niaj fejsbukprofilaj ŝatosignoj estas vera minejo de tiaj konoj. Eksperimentoj kun dekoj da miloj da internaŭtoroj konfirmis, ke komputilo pere de speciala programo efektive deĉifras perfekte niajn verajn ŝatojn kaj inklinojn. Esplorrezultoj pri tiu temo aperis en la periodaĵo PNAS. Jam pli fruaj esploroj de la universitato en Cambridge kaj en Stanford-Universitato elmontris, ke baze de la ŝatosignoj kun granda verŝajno eblas difini tiajn personajn trajtojn, kiel politikaj vidpunktoj aŭ seksan orientiĝon. En la menciita komence esploro oni volis ekzameni, ĉu maŝinoj aŭ homoj pli bone difinas trajtojn de nia personeco kaj karaktero.

Evidentiĝis, ke analizinte 10 ŝatojn komputilo pli bone analizis tiujn donitaĵojn ol laborkolegoj. Kiam estis analizitaj 70 ŝatoj – pli bonaj ol amikoj aŭ personoj kunloĝantaj kun ni – estis maŝinoj. Analizinte 150 ŝatojn komputilo sciis pli pri nia personeco ol la membroj de la plej proskima familio. Post la analizo de 300 ŝatosignoj komputilo sciis pri ni pli ol kungeedzo. Sciencistoj do avertas, ke aktuale komputiloj disponas pri multaj delikataj informoj pri ni mem kaj samtempe ilia memorkapacito estas grandega. Ne havante tamen homajn trajtojn ili povas subiĝi al ies komisio kaj fari tiujn analizojn sen nia scio. Jam nun multaj konzernoj kaj firmaoj utiligas la komputilajn analizojn por krei pli diafanan bildon pri tio, kiu kaj kio envere ni estas. Aldone, virtualaj labordonantoj laŭ ĉi tiu vidpunkto por rekoni laborkandidaton povas ekzameni kaj ekzamenas sociajn portalojn. Tiel do envere internaŭto havas malgrandan kontrolon pri tio, kiajn informojn pri li aŭ ŝi oni kolektas.

  El la elsendo 03.02.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Negativaj sekvoj de kemiaj substancoj en kosmetikaĵoj

Laŭ la lastaj esploroj rezultas, ke hormone aktivaj substancoj aldonataj i.a. al kontraŭŝvitigaj kosmetikaĵoj,  medikamentoj, purigaj substancoj de la ĝenerala uzo, pakumoj povas kaŭzi perturbojn de koncentriĝo, malortiĝon de la memorkapablo, movperturbojn, aŭtismon kaj senfekundecon. Usona Epidemiologia Revuo publikigis informojn, ke EDC-substancoj, t.e. kemiaĵoj perturbantaj la hormonprocezojn,  troviĝantaj en senŝvitigaj kosmetikaĵoj malaltigas la viran fekundecon je 30 procentoj.  Laŭ la raporto de la Nordia Konsilio rezultas, ke la konsekvencoj de la malsalubra efikado de la aplikataj EDC-substancoj en la Eŭropa Unio ligiĝas  kun la kostoj egalaj al duona miliardo da eŭroj ĉiujare.

La perturbojn kaŭzas ĉefe hormone aktivaj substancoj, kiuj estas signitaj per la siglo EDC. Inter la plej popularaj troviĝas dioksinoj, pesticidoj, bifenoloj, kiel bisfenolo A.  Ili ĝuste kaŭzas misfunkciojn en la produktado kaj metabolo de naturaj hormonoj de la homa organismo. Ili povas influi ankaŭ ilian dislokon, kio grave damaĝas la funkciadon de organo kontrolata de koncerna hormono. Laŭvicaj ekzamenoj el la lastaj jaroj alportas informojn pri la ligo inter EDC-substancoj perturbantaj la hormonprocezojn kaj antaŭdata maturiĝo, pertuboj de koncentriĝo, malfortiĝo de memoro, movfunkciaj deficitoj, aŭtimo kaj senfekundeco. Ŝanĝoj rezultigitaj de kemiaĵoj povas ne tuj aperi, sed  nur en laŭvicaj generacioj. Reprezentantoj de la Nordia Konsilio alvokis la Eŭropan Union enkonduki normojn malpermestantajn la uzon de tiuj substancoj por la produktado de kosmetikaĵoj, medikamentoj kaj purigaj substancoj.

Profesoro Andreas Kortenkamp, toksikologo el la londona Brunel-universitato atentigas, ke estas tre malfacile unusignife pruvi la ligojn inter la aplikataj konsmetikaĵoj enhavantaj  tiujn ĉi substancojn kaj malsaniĝado, ĉar pro evidentaj kialoj oni ne faras tiajn eksperimentojn ĉe homoj. Alilflanke ekzistas tre konvinkaj pruvoj pri negativa influo de kemiaj substancoj je animalaj ĉeloj. Liaopinie la raporto de la Nordia Konsilio devus esti konsiderita por reguligi normojn ligitajn kun la aplikado de substancoj perturbantaj la hormonprocezojn.

  El la elsendo 27.01.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Unu dekono de ĉiuj formikoj formas unu familion

Unu dekono de ĉiuj formikoj formas unu familion. Kiel informis sciencistoj en “Royal Society B: Biological Sciences” ĉiujn reprezentas la genron Pheidole. Ankoraŭ anaŭnelonge sciencistoj ne antaŭvidis, ke povis evolui tiom multaj  specioj de Pheidole, kiuj ekregi teron kun tiom malsamaj ekosistemoj,  kiel dezertoj kaj pluvarbaroj. Pli da informoj venis dank’ al Evan Economo, profesoro de Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) kaj liaj kunlaborantoj el Universitato de Michigan. Ili komparis la genomojn de 300 specioj de Pheidole el la tuta mondo kaj skizis „genealogian” arbon, kiu bildigas kiam kaj kie ĉiu el ĝiaj specioj aperis sur la tero. Analizante publikaĵojn kaj datumbazojn, serĉante en muzeoj de la naturhistorio en la tuta mondo ili kolektis donitaĵojn pri la aperado de ĉiuj 1200 specioj de Pheidole en la tuta mondo. Evidentiĝis ĉeokaze, ke la Pheidole evoluis du fojojn. La unuan fojon por  konkeri ambaŭ Amerikojn, la alian fojon ekregante Afrikon, Eŭroazion kaj Aŭstralion. Tiu evoluo okazis sendepende pere de individua formiko traiĝinte el la tiel nomata Nova al la Malnova Mondo. La aperado de Pheidole dependas de la klimato, ili estas pli multnombraj en la regionoj varmaj kaj humidaj. Nun Economo volas ekzameni kiel eblas, ke multaj specioj de Pheidole kapablas kunekzisti kaj ankaŭ tion, kiel ili serĉas nutraĵojn, lokojn por nestoj k.s. Formikoj multas en plimulto de la ekosistemoj, kie ili plenumas diverajn gravajn rolojn. Sciencistoj interesiĝas ne sole pri tiu roloj, sed ankaŭ pri ilia socia konduto.

 El la elsendo 20.01.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

1  2  3  4  5  6