Kontaktu nin

Aŭskultu nin kaj aŭskultigu aliajn!

Skribu kaj komentu:
retradio.esperanto@gmail.com
(aŭ barbarinella@gmail.com)
Amikaro de Pola Retradio en Esperanto.

Nombro de vizitoj


Subtenu nin

Donacu rete al UEA konto vars-t

※ Donaco estos pagita sumo minus 5% de administraj kostoj ĉe Paypal.
※ Via nomo aperos en la listo de donacintoj. Kontaktu la redakcion se vi volas resti anonima

Redakcia teamo

Barbara PIETRZAK
Gabriela KOSIARSKA
Milada SZWEDO
Maciej JASKOT
Krystyna GROCHOCKA
Tomasz MILLER
Saliĥ ZAKIROV
Bruce CRISP

Arkivoj

Kategorioj

Obezeco damaĝas cerbon

La grasoriĉa dieto ne nur favoras obezecon. Sciencistoj el Medical College of Georgia pruvis, ke tro da graso en nia manĝo kaŭzas, ke la ĉeloj de la rezistoimuna sistemo en la cerbo komencas „konsumi” sinapsojn. Tio katastrofece efikas je konigaj funkcioj, kiel rezonado, memoro aŭ koncentriĝo. Kiel asertas la aŭtoroj de la eksperimento pri kio raportis la periodaĵo “Brain, Behavior, and Immunity” ĉe obezaj personoj la sinapsaj ligoj estas konsumata de neneŭronaj ĉeloj de la centra nervosistemo. Tio kondukas al. damaĝo de la konigaj funkcioj, kio tamen estas procezo renversebla. Eksperimentoj kun partopreno de musoj elmontris, ke post du monatoj de malaltgrade  grasa dieto revenis ne nur regulkonforma pezo, sed ankaŭ mesolerteco. En normalaj kondiĉoj la neneŭronaj ĉeloj de la centra nervosistemo troviĝas en daŭra moviĝo, kio ĉesas funkcii ĉe individuoj obezaj kaj tiam ĉi tiuj ĉeloj komencas konsumi sinapsoj. Tiam la mensa lereteco de musoj malkreskis. La eksperimento koncernis du musogrupojn el inter kiuj unu konsumis nuraĵon konsistanta 10 procente el saturita graso, la alia nutraĵon konsistante 60-procente el saturitaj grasoj. Ambaŭkaze la nivelo de la nutrokonsisteroj kaj proteinoj estis la sama. Post 12 semajnoj musoj el la dua grupo dikiĝis. Oni konstatis ĉe ili altigitan nivelon de proteinoj, kiuj influas la rezistosistemon kaj malkreskon de sinapsaj ligoj. Sekve la dieto de ĉi tiuj musoj estis ŝanĝita je malaltsaturita je grasoj. Post du monatoj ilia pezo komencis normaliĝi, kiel normaliĝis la funkciado de ĉeloj de la rezistoimuna sistemo en la cerbo.

El la elsendo 15.03.2016. Legas Tomek – 1’49”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Programo pri genmodifado de homaj embrioj

Britaj sciencistoj ricevis  de la brita Oficejo por la Homa Fekundeco kaj Embriologio aprobon envivigi la tre disputvekan esplorprogramon pri la modifado de genoj de la homaj embrioj. La modifado konsistas en forigado, riparado aŭ anstataŭigado de DNA-fragmentoj en la ĉeloj. Pri la esploroj laboros kolektivo gvidata de Kathy Niakan, kiu enkontigis  signifajn atingaĵojn pri embriologio kaj ĉelesploroj en Fracis Crick Institute.La kontaŭuloj de la programo asertas, ke estonte tio povas konduki al projektado de infanoj laŭ mendo. Entuziasmuloj kontestas tion eksplikante, ke genetike modifotaj embrioj estos detruataj post 7 tagoj. Iliaj argumentoj estas pli bone kompreni la evoluprocezon de homo en la plej fruaj evoluetapoj. Laŭ subtenantoj de la projekto la esploroj povos faciligi la pli efikan aplikadon de tekniko fekundigi en vitroproveto kaj preventi spontanajn abortojn.En aliaj landoj kiel Usono kaj Ĉinio por ĉi-specaj esploroj ne estas bezonataj apartaj permesoj. La katolika Eklezio kaj aliaj religiaj organizoj argumentas, ke manipulado per embrigenoj estas „ludo je Dio”, kiu povas alkonduki al neprognozeblaj sekvoj. Ankaŭ parto de sciencistoj espimas similajn timojn argumentante, ke ĉi-specaj manipuladoj povos kaŭzi rezultojn, kiuj videbliĝos post la nasko de la bebo aŭ eĉ en la sekvaj generacioj. Neekskludebla estas vastiĝonta enverguro inter riĉuloj, kiuj povas permesi al si havi „superinfanojn” kaj malriĉuloj.

El la elsendo 15.03.2016. Legas Tomek 

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Vilamovica  lingvo savota

Esploristoj el la fakultato Artes Liberales de la Varsovia Universitato komencis laborojn pri trijara projekto, kies celo estas savi la vilamovican lingvon. Ĝi estas kalkulata al unu el la plej minacitaj etnolektoj en Eŭropo. Kiel la unuan lingvon uzas ĝin ĉirkaŭ 30 personoj en trimilmebra Wilamowice en la suda Pollando. Aktuale ĉiu tria infano lernas la vilamovican dum la fakultativaj okupoj. Dank’ al la engaĝiĝo de sciencistoj kaj loka socio la lingvo, kies historio radikas en la 13-a jarcento havas la ŝancon transdaŭri. Kadre de la programo Twinning de la Eŭropa Komisiono la esploristoj el la Varsovia Universitato ricevis subvencion en la alteco de unu miliono da eŭroj. Dank’ al tio dum tri jaroj estos organizitaj i.a. laborrenkontoj, kvar someraj lernejoj kaj esplorvojaĝoj al Londono, Wilamowice, Lejdeno kaj Meksiko kaj eŭropa semajno de lingva kaj kultuta diverseco planita por novembro 2017. Jam en februaro en la fakultato Artes Liberales komenciĝis la universitata kurso de la vilamovica lingvo. La lingvo aperis – kiel ni jam informis – aperis kun setliĝantoj, kiuj venis ĉi tien meze de la 13-a jarcento kaj establis Wilamowice. Ĝi estis uzata de burĝoj ĝis la 1945 kaj en la urbo regis trilingveco. Hejme kaj en la medio oni parolis la vilamovican, la pola lingvo dunkciis en lerneoj, Eklezio kaj en kontaktoj kun najbaraj loĝlokoj. Antaŭ 1918 en oficejoj estis uzata la germana. Post la eniro de Ruĝa Armeo la uzado de la vilamovica lingvo estis punata per ekzilo en la profundon de Sovetunio, per forprenado de grundoj kaj simile. Estis malpemesite vesti vilamovicajn kostumojn. La lingvo komencis renaskiĝi post 1989 kaj ekde la mezo de la 90-aj jaroj pri ĝia pluvivo okupiĝas la societo „Wilamowianie” (vilamovicanoj). La subvenciita projekto de la Varsovia Universitato „Engaĝita humanistiko en Eŭropo” rilatas al la kunlaboro de la Varsovia Universitato kun la universitatoj en Lejdeno kaj Londono. Kunordigas ĝin doktorino Justyna Olko. En 2012 ŝi ricevis esplorsubtenon de la Eŭropoa Konsilio de Sciencaj Esploroj por laboroj  pri minacita lingvo nahuatl, kiun uzas idoj de aztekoj.

El la elsendo 08.03.2016. Legas Barbara – 3’07”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Eŭropa Centro de Paleontologio ĉe Opole-universitato

La Eŭropa Centro de Paleontologio establita ĉe Opole-Universitato (la sudokcidenta Pollando) kreiĝis baze de la funkcianta tie Subinstututo pri Paleontologio, kiu gvidas kelkajn doktoriĝantojn kaj tenas kontaktojn kun deko da kunaŭtoroj el aliaj sciencaj centroj en Pollando kaj ankaŭ en Germanio, Ĉeĥio, Nederlando, Belgio, Usono, Portugalio. La interesiĝo de eksterlandaj sciencistoj pri la regiono kaj kolektoj de la Instituto estas tre granda. La centro servanta al evoluigo de paleobiologio aŭ paleontologio kreas kondiĉojn por internacia kunlaboro kaj esploroj, por funkciigi la paleontologiajn studojn en la angla lingvo. Opole-regiono riĉas je ŝtoniĝintaj esplorobjektoj. En la proksima al Opole Krasiejów [krasjejuf] estis retrovitaj la plej grandaj en Eŭropo ostotavoloj de la triasaj vertebruloj. Ili akiris mondan famon meze de la 90-aj jaroj de la 20-a jarcento. La bona stato de la trovaĵoj, ilia granda kvanto kaj varieco ebligis esplorlaborojn, kiuj daŭras ĝis nun. Inter multaj retrovitaj en Krasiejów-tombejo dinosaŭroj troviĝas ankaŭ unu ĝis nun ne konata, kiu ricevis la nomon Silesaurus Opolensis. La esplormaterialoj estis retrovitaj ankaŭ en aliaj lokoj de la regiono. La tre sukcesa pasintjara Paleontologia Konferenco fruktis per multaj proponoj de kunlaboro el la tuta mondo. Paleontologoj el Opole celas vastigi la agadojn por popularigi la malkovrojn kaj atingaĵojn el la sfero de paleobiologio per moviĝantaj ekspozicioj, kunlaboro kun gejunuloj kaj ampleksigo de ekspozicio en Krasiejów.

El la elsendo 01.03.2016. Legas Tomek – 3’14”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pureco fizika simbolas la moralan

La lavado de vizaĝo aŭ manoj en multaj kulturoj estas la simbola maniero forlavi la kulposenton kaj akiri pardonon. Tamen la vojo al morala purigo havas diversajn formojn kaj eblas analizi ĝin laŭ la ekzemplo de religiaj praktikoj – bapto ĉe kristanoj, mikveo ĉe judoj, sinbano en Gango ĉe hindoj. Ĝi ankaŭ speguliĝas en parolturnoj en la speco „Malpuraj pensoj”, „pura koro”. Laŭ esploristoj el Kanado, Nederlando kaj Ĉinio la strebado atingi moralan purecon pere de pureco fizika estas fenomeno universala, sed alprenas karakterizajn formojn por membroj de diversaj socioj. La okcidenta kulturo laŭ esploristoj estas la kulturo de manoj, kiuj estas la instrumento de agado. Tie homoj „malpurigas siajn manojn”, kiam kondutas malĝuste aŭ „forlavas la manojn”, kiam ili ne volas transpreni respondecon. La kulturo de oriento estas kulturo de vizaĝo, la korpoparto kiu reprezentas homon ekstere. Loĝantoj de la aziaj landoj klopodas „konservi la vizaĝon” en la percepto de aliaj, ĉar se ili komencos konduti egoisme kaj nelojale ili povas „ĝin perdi” kaj poste multe peni por ĝin „reakiri”. La esplorrezultoj elmontras, ke homoj petitataj rememori situacion, en kiu ili kondutis nemorale, havas malpli grandan kulposenton post la lavo de manoj aŭ de la vizaĝo. Resume, la esplorrezultoj atestas, pri kio raportas „Frontiers in Psychology”, ke pureco de korpo por multaj homoj ligiĝas kun la pureco de la animo, sed depende de la kulturo unuopaj personoj atentas pri la pureco de difinita korpoparto, kiel loko simbolanta moralan purecon.

El la elsendo 23.02.2016. Legas Tomek – 1’52”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Funkcieca artiko

La novuma projekto de bjalistokaj studentoj „Funkcieca artiko” ektroviĝis inter la finalanoj de la konkurso Technotalent-2015. Temas pri universala aranĝaĵo helpanta en la funkciado de artikoj: kubuta kaj genua, helpanta al personoj kun parezo aŭ post kontuzoj. La aranĝaĵo povas helpi la rekapabligadon, sed ankaŭ ĉiutagan funkciadon de la koncernatoj. Funkciecan artikon aŭtoras du studentoj de la Bjalistoka kaj Varsovia Politeknikoj – Bartosz Gembicki kaj Damian Śliwowski. La ideo kreiĝis dum la observado de neplenlerta persono en kafejo, kiu ne kapablis levi la tason, kio okazis kiam ili lernis ankoraŭ en teknika lernejo. Tio spronis ilin al pliaj cerbumadoj. Pro manko de facile troveblaj kaj favorprezaj ĉi-specaj aranĝaĵoj ili decidis mem krei malpezan, ne komplikan kaj malmultekostan instrumenton. La funkcieca artiko estas ĝuste ĉi tiu solvo. Ĝi estas aplikebla por artikoj kubutaj kaj genuaj, por dekstraj aŭ maldekstraj manoj kaj piedoj kaj por homoj kun diversa korpopezo. La aranĝaĵo konsistas el mekanika kaj el elektronika partoj kaj pezas ĉirkaŭ unu kaj duonan kilogramojn. Ĝia konstruo estas tre simpla, gravan rolon plenumas elektronikaĵoj. Dank’ al elektronikaj sensiloj, kiuj malkovras la muskolstreĉitecon la aranĝaĵo notas la movointencon kaj mem rektigas aŭ kurbigas la organon. Ĝi estas ligita ankaŭ kun stirstango per kiu aldone eblas stiri la artikomovojn. La inventaĵo de polaj studentoj estis konsultita kun pacientoj kaj kun fizikoterapeŭtoj. Dank’ al malaltaj produktokostoj per funkcieca artiko  eblus facile provizi rekapabligajn kabinetojn, ĝi povus servi por individua uzo.

El la elsendo 16.02.2016. Legas Barbara kaj Tomek- 2′

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Sulkoj de la spactempo

La 11-an de februaro sciencistoj deklaris, ke la unuan fojon estis detektitaj gravitaj ondoj. Internaciaj esploroj, kiujn partoprenis i.a. grupo de 15 poloj, reliefigis, ke tra la Tero moviĝis la t.n. sulkoj de la spactempo, spuro de la kosma katastrofo. La rezultoj de la eksperimento – kiujn entute partoprenis 1300 sciencistoj ligitaj kun eksperimentoj ĉe detektiloj Ligo, Usono kaj Virgo, Italio – estis anoncitaj dum paralele okazantaj konferencoj en Usono kaj en Italo. Propran konferencon organizis Pola Sciencakademio. La 14-an de septembro 2015 du detektiloj de la usona observejo Ligo troviĝantaj en la distanco de tri mil kilometroj unu disde la alia registris preskaŭ samtempe la signalon de gravitaj ondoj devenantaj el  kontraŭpuŝiĝo de du nigraj truoj. Tio estis la unua rekta registro de la gravita signalo sur la Tero. Ĝi daŭris apenaŭ 12 dekonojn de la sekundo, sed estis tre klara kaj precize adekvatis al la modeloj antaŭviditaj de la ĝenerala teorio de relativeco de Einstein. Laŭ sciencistoj komenciĝas nova astronomibranĉo, astronomio de gravitaj ondoj.

El la elsendo 16.02.2016. Legas Barbara kaj Tomek- 1’22”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La porsocia konduto de hundoj

Esploristoj el la Universitato de Veterinaria Medicino en Vieno elmontris, ke hundoj kapablas manifesti la porsociajn kondutojn. Ekzemple ili volonte regalas per frandaĵoj siajn hundajn konatojn, eĉ se rekompencas tion neniu premio. Kiel informis, reference al tiuj esploroj,  „Scientific Reports” evidentiĝis, ke la kvarpieduloj pli ofte regalas per frandaĵoj hundojn, kiujn ili jam konas. Sciencistoj faris eksperimenton, kiun partoprenis 16 hundoj. Ili estis grupigitaj duope kaj sciencistoj permesis, ke unu el ili per tiro de difinita ŝnuro povu elekti, ĉu la partnero de la eksperimento ricevos pleton kun manĝaĵo aŭ malplenan manĝujon. Montriĝis, ke hundoj pli ofte regalis per manĝo tiujn bestojn, kun kiuj ili jam rilatis en la pasinteco. Malpli ofte fremdajn hundojn, sed se eĉ, ili faris tion tute seninterese, ĉar ili mem ricevis neniun rekompencon. Por konvinkiĝi, ke hundoj vere konscias pri sia konduto esploristoj faris kroman teston. Nome ili ebligis al la kvarpieduloj sammaniere elekti frandaĵon por si mem. Ĉiuj hundoj tuj komprenis, kion fari kaj senhzite tiris ŝnuron, kiu proksimigis al ili mem pleton kun manĝo. Neniam ĝis nun eksperimente oni pruvis la porsocian konduton de hundoj. La ĉefkonkludo estas, ke  grave influas ĝin la grado de konateco inter la bestoj.

El la elsendo 09.02.2016. Legas Maciek – 1’36”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Popularigantoj de la scienco

Estis anoncitaj la rezultoj de la 11-a eldono de la konkurso >Populariganto de la Scienco< organizata de PAP-agenteja bulteno dediĉita al la scienco kaj la edukministerio. En la konkurso estas premiataj personoj kaj institucioj, kiuj helpas al aliaj pli bone kompreni la mondon kaj kiuj krome kapablas veki interesiĝon pri sciencatingaĵoj de homoj neligitaj kun la scienco. Laŭreatoj estis elektitaj en kvar kategorioj: Individuaj popularigantoj, sciencistaj institucioj, ekstersciencistaj institucioj kaj amaskomunikiloj. Krome la kandidatoj rivalis pri distingoj en la kategorioj – Scienco en la Interreto kaj Sponsoro de la Popularigado. Kiel diris Jaroslaw Gowin, la vicĉefministro kaj ministro por la scienco kaj supera instrusietemo la premioj iris al tiuj, kiuj kontribuas al la evoluo de la pola scienco,  kaj kiuj realigas la socian mision de la sciencista respondeco. Populariganto de la Scienco estas la plej malnova kaj plej prestiĝa en Pollando tiuspeca konkurso ĝuanta interesiĝon kaj prestiĝon en la sciencista kaj amaskomunikila medioj. En la kategorio Popularigantoj Individuaj-Sciencistoj venkis en 2015 prof. Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska, kiu de jarcentkvarono popularigas medicinon, la nutrosciencojn kaj klinikan farmacion. En la kategorio Popularigantoj Individuaj –  Animantoj de la Popularigado la premion ricevis Karol Wójcicki el la planedario Ĉielo de Kopernik en Kopernik-Centro en Varsovio pro agado celita ĉefe al infanoj. Kopernik-Centro de Interbranĉaj Esploroj en Krakovo estis premiita en la kategorio Sciencaj Institucioj. La krakova Kopernik Centro i.a. fieras pro centoj da prelegoj el la serio „Limoj de la Sciencoj” en YouTube, pioniraj interretaj konkursoj, Kopernik-festivalo, sciencista fako en la periodaĵo „Tygodnik Powszechny”. Dank’ al la Centro okazas la diskutciklo „Interparoloj ĉe kafotaso”, gvidataj de pastro profesoro Michał Heller. En la kategorio Ekstersciencaj Institucioj la titolon de la Sciencpolpulariganto ricevis la funkcianta de 8 jaroj Scienccentro Experyment el Gdynia. La monatrevuo „Forum Akademickie” ricevis la premion en la kategorio Amaskomunikiloj. La premioj ne estis atribuitaj  en la kategorioj „Scienco en la interreto” kaj „Sponsoro de la Popularigado”. Aliflanke en 2015 du apartaj distingoj iris al la portalo Haltejo Scienco de la Silezia Universitato kun i.a. popularsciencaj artikoloj kaj al profesoro Przemysław Wojtaszek el Adam Mickiewicz-Universitato en Poznano kiel la ideodoninto kaj ĉeforganizanto  de la tutlanda kampanjo „Nokto de Biologoj”.

El la elsendo 09.02.2016. Legas Tomek – 2’56”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pionira forcejo el Pollando

Unikan modelon de forcejo kreis sciencistoj el la Naturscienca Universitato de Poznano (la okcidenta Pollando). Interesiĝon pri ĝi esprimis jam altlernejoj, institucioj kaj firmaoj el multaj landoj de la mondo. La forcejo kapablas memstare termizoli unuopajn partojn de siaj muroj aŭ tegmento depende de la sunsituo. En la sistemo eblas uzi biogasejon, kiu anstataŭos ĉiujn aliajn fontojn de la varmigado. La forcejo kreiĝis kadre de internacia projekto. Krom la Poznana Universitato partoprenis ĝin du norvegaj firmaoj kaj unu nederlanda. Ĉi-lasta liveris la konstruskeleton. En Poznano estis prilaborita la stirsistemo, inkluzive de aranĝajoj, kiuj kolektas varmon, staplas ĝin kaj redonas – kun klimata komputilo kaj necesa por ĝi programo. Por varmigi la internon sufiĉas lampoj por prilumigado de plantoj. Parto de la varmo estas staplata en bufroretenujoj kaj varmigas la forcejon nokte, kiam lampoj estas elŝaltitaj. Kompare al la tradicia forceja produktado de legomoj kaj tradicia alifarado de organikaj forfalaĵoj la prilaborita en Poznano teknologio  ebligas 95-procente redukti la emisiadon de dikarbonoksido. Ĝi ankaŭ je 80 procentoj redukas la uzon de akvo, ĉar la tuta forceja cirkvito estas fermita. Samtempe malpli granda estas la foruzo de sterkoj kaj plantprotektaj rimedoj. Kvankam la esploroj pri similaj forcejoj estas gviditaj en multaj landoj de 30 jaroj la poznana povas esti aplikata laŭ granda, komerca skalo. La funkcianta ekde 2012 projekto „Food to Waste to Food” celis novuman teknologion, ebligontan alifari la organikajn forfalaĵojn je nutraĵo.   La kreiĝanta dum la teknologia procezo elektra energio kaj organikaj sterkoj unuavice estas utiligataj por la funkciado de  sistemo. Dank’ al la utiligo de dikabondioksido por la kromnutrado de plantoj la legomrikoloto povas kreski eĉ je 40 procentoj. Samtempe pro interna plenigo de muroj per konstruŝaŭmo la kostoj de varmigado estas dekoble malpli grandaj.  Nun finiĝas la fazo de konstrutestoj de ĉi tiu unika konstruaĵo, por kiu norvegoj klopodas akiri licencon. Ankoraŭ nunjare povos kreiĝi unuaj komercaj forcejoj. Ilia konstrukosto povos estis je 10-20 procentoj pli alta ol kaze de tradiciaj forcejoj.

El la elsendo 02.02.2016. Legas Maciek – 4’37”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Muziko en la evoluo de beboj en la antaŭakuŝa periodo

Laŭ Sara Knapik-Szwedo el la Muzika Akademio en Katowice (la suda Pollando) muziko influas la impresiĝemon kaj emociiĝemon de infanoj jam en la antaŭakuŝa periodo. La voĉa parolado al la bebo, aŭskultado de la ŝatata muziko fare de la patrino intimigas la reciprokajn  rilatojn kaj evoluigas bebon laŭ la emocia kaj komunika vidpunktoj. La muziklernado aŭ lernado de instrumentoludo en la unuaj vivojaroj plibonigas la konigajn funkciojn i.a. koncentriĝon kaj memoron. Jam pli fruaj kaj alifontaj  esploroj konfrimas, ke infanoj, kiuj ekde la frua aĝo havis kontakon kun muziko kaj varia sonspektro estas pli maturaj emocie, aktivaj, kapablas klare, precize kaj kompreneble formuli siajn opiniojn. La ritmoludo kun la uzo de tambureto estas ne sole bona amuzo. Malgranda infano lernas tiamaniere la kapablon de la manmanipulado, frapante en ĝusta momento evoluigas sian reagemon je sprono. Krome infanoj ludante en grupo, interŝanĝante instrumentojn komencas rimarki aliajn, aŭskulti ilin kaj tio evoluigas ilian socian reagemon.  La lernado de muziko, de la instrumentoludo havas krome aliajn aspektojn, nome evoluigas ĉe infanoj la kapablon de la rigarda-aŭda-mova kunordigado, aldone tiajn trajtojn kiel pacienco, persisto kaj sistemeco. La pola muzikterapiistino asertas, ke dank’ al sia evoluigita muzikimpresiĝemo infanoj havante ekde plej frua aĝo kontakton kun mzuiko alproprigas multajn pozitivajn trajtojn. La akritaj kapabloj ne nur en pli matura vivo ebligas ĝui kaj agnoski la muzikon, sed faciligas al ili krome fronti la vivproblemojn.

El la elsendo 26.01.2016. Legas Barbara 

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kiam tempo lamas, kiam ĝi alcelas

Kiam ni bone amuziĝas la tempo rapidas enorme, sed kiam ni atendas en atendovico ĝia lameco estas senfina. La daŭrantajn same signalojn kiel sonon kaj fulmon ni perceptas kiel signalojn kun malsama longodaŭro. Laŭ d-ro Michał Klincewicz el la Filozofia Instituto de la  Jagelona Universitato en Krakovo tempo estas ĉiam pli grava aspekto de nia ĉiutaga vivo, sed ĝi havas ankaŭ psikologian aspekton, iusence sendependan de la fizika tempo, kiun eblas objektive mezuri. En sia nuna laboro d-ro Michał Klincewicz koncentriĝas pri percepto de eventoj en la tempodaŭro  distingante la tempopercepton (ne necese konscian) disde tio,  kio en la homa konscio funkcias kiel fizika temposento. Li celas i.a. esplori kelkajn aspektojn de subjektive sentata tempopaso, ekzemple tion, kiagrade la percepto de la tempo dependas de unuopaj sensoj aŭ spertataj emocioj. La unuajn esplorojn pri tio, kiel la homaj sensoj alifaras informojn pri tempopaso ekzemple perceptante kiel malsamajn samlongajn sonsignalon kaj fulmon faris antaŭ 40 jaroj  Sanford Goldstone kaj William T. Lhamon. Psikologiaj modeloj klarigas tion per la tiel nomata interna horloĝo, kiu povas funkcii alie rilate la aŭdokapablon kaj alie rilate la rigardokapablon. Ĉiu homo laŭ la propra sperto scias, ke la percepton de la tempopaso influas niaj emocioj. Subjektive ĝi povas lami aŭ akceli depende de nia bonfarto, aktuala vivsituacio.  Tio cetere speguliĝas ankaŭ en nia parolmaniero. Alia esplorenda aspekto estas la rilato inter konkreta aktivaĵo kaj tempopercepto – kiel kaze de la golŝoto. Futbalisto celanta tion devas sinkronigi kelkajn agojn kaj alifari ilin tiamaniere, ke lia decido okazu ene en dekonoj de sekundo. Klarigo de ĉi tiuj interrilatoj kaj dependecoj estas unu el la ĉefaj demandoj de lia nun realigata projekto.

El la elsendo 19.01.2016. Legas Tomek – 2’14”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La plej gradaj esploroj pri egiptaj mumioj

Pli ol 40 antikvajn homajn kaj bestajn mumiojn esploros sciencistoj kadre de la Varsovia Interbranĉa Projekto, Warsaw Mummy Project. La esploroj i.a. ebligos respondi trovi spurojn de malsanoj regantaj en la faraona epoko. La projekto estas realigata en intima kunlaboro kun la Nacia Muzeo en Varsovio, sub kies protekto troviĝas la mumioj. Unuavice oni esploros, ĉu la mumioj estas aŭtentaj kaj kion ili enhavas, ĉar ekzemple kaze de bestaj mumioj estas sciate, ke ofte ili entenas nur bestoffragmentojn. Tiaj mumioj estis produktataj amase kaj vendataj al pilgrimantoj kiel oferendaj votoj. La esploroj ebligos respondi ankaŭ la demandon pri specio de la mumio, sekso, aĝo kaj la trapasitaj malsanoj. La unua etapo komenciĝis en Internacia Onkologia Centro Affidea en Otowock apud Varsovio sub la protekto de onkologoj kaj radiologoj. Mumioj estis ekzamenataj helpe de komputila tomografio kaj plej moderna aparato por bita rentgenumado. Poste la mumioj jam en la Nacia Muzeo subiĝos al pliaj esploroj daŭrontaj ĝis la 2018-a jaro. Fine ili estos ekspoziciataj en la rearanĝata Galerio de la Antikva Arto. Ĝis nun okazis kelkaj ĉi-specaj ekzamenadoj i.a. en Britio, Usono kaj en Kanado. En Pollando vico da esploroj pri la egiptaj mumioj okazis en 2001 en Krakovo. La esplorprogresojn de polaj sciencistoj eblos ĝisdate sekvi pere de la interreta paĝo (http://warsawmummyproject.com). Iliaj esplorrezultoj estos krome prezentataj en sciencaj publikaĵoj kaj eksterlandaj konferencoj.

El la elsendo 12.01.2016. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Dietosuplementoj ne kuracas

La pola sanministerio kaj 11 aliaj institucioj pretigis komunan informkampanjon pri dietosuplementoj, kiuj estas brue kaj trude reklamataj en amaskomunikiloj, eĉ en apotekoj mem. Oni konsilas singardon, ĉar dietosuplementoj ne kuracas nek estas malsanopreventaj. La varieco de la reklamataj specifaĵoj „por plibonigi la vidkapablon”, „por kuraci hepaton”, „por firmigi la korporeziston” kaj „por forigi toksaĵojn el la organismo” estas kapturniga. Dume ilin ĉiujn necesas trakti kiel nutraĵon kaj ne medikamenton. La organizantoj de la kampanjo konsilas kontroli ĉe la paĝoj de la Ĉefa Sanitara Inspektoraro la konsiston de dezirataj dietosuplementoj. Oni avertas, ke eĉ naturdevenaj povas negative influi la organismon kaj perturbi la efikon de uzataj medikamentoj. Alia problemo rilatas al falsaj dietosuplementoj, kies konsisto ne konformas al la konsisto deklarita de produkanto. La kampanjo daŭrigas la oktobran iniciaton de la Oficejo protektanta konkurencon kaj konsumantojn kaj la Ĉefa Sanitara Inspektoraro,  en kiu ili turnis sin al 315 produktantoj kaj distribuantoj de dietosuplementoj pri honesta kaj elĉerpa informado pri la proprecoj de iliaj produktoj.

El la elsendo 05.01.2016. Legas Maciek – 1’30”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Memkonscio karakterizas ne sole homojn

Hundoj, kaj verŝajne ankaŭ aliaj animaloj havas memkonscion. Ĝi evoluas konfome al la aĝokresko, kio estis pruvite kaze de ĉimapnzoj kaj homoj. Tion asertas itala esploristo Roberto Cazzolla Gatti skribinte pri tio en la periodaĵo  „Ethology, Ecology and Evolution”. Kvankam la hundoposedantoj en plimulto eble ne kontestus tiun aserton, sed sciencistoj volis akiri pruvon. Laŭ ili la plej forta pruvo de la memkonscio pri la propra korpo kaj identiĝo kun ĝi estas rimarko en spegulo kaj tuŝado sur la propra korpo de kutime ruĝa punkto, kiun esploristoj metas sur ilian korpon en maniero nerimarkita. Tiu testo premisas, ke ekzamenato komprenas la ideojn „mi” kaj „alia” kaj kapablas rekoni sin en la spegulo. La speguloteston la homaj infanoj sukcesas fari tre facile, ili facile identiĝas en la spegulo kaj plurfoje tuŝas signon nerimarkite metitan de esploristo. Pri tiu testo sukcesis ankaŭ aliaj animaloj, sed ne ĉiuj. Inter ĉi-lastaj estas hundoj. Hundoj ne interesiĝas pri speguloj, sed priflaras ilin kaj pisas en ilia proksimeco. Laboranta en la rusa universitato en Tomsko Gatti asertas, ke hundoj malsukcesas pri spegulotesto ne pro ne-memkonscio de la propra korpo, sed tial, ke ili estas malpli impresiĝemaj je vidstimuloj kompare al homoj kaj multaj simioj. En 2001 Marc Bekoff el Kolorado-Universitato faris teston de „flava neĝo”, pere de kiu ili testis tempodaŭron, en kiu lia hundo priflaris propran urinon kaj la urinon de aliaj hundoj. Gatti per flarotesto ĉirkaŭprenis kvar senhejmajn hundojn diversseksajn kaj diversaĝajn kaj ripetis siajn esplorojn komence de kvar jarsezonoj. Evidentiĝis, ke ĉiuj hundoj pli da tempo dediĉis al priflarado ne de la propra, sed de alies urino. Tio signifas, ke ili rekonas la propran odoron, kaj do ili konscias pri sia identeco.  Laŭ Gatti la rezultoj de flarotesto elmontras la neceson distanciĝi disde la antropocentra perspektivo. Eĉ se vesperto aŭ talpo ne sukcesas pri spegulotesto, tio ne signifas, ke ili ne sukcesus elmontri sian memkonscion baze de testo bazita sur akra aŭdokapablo aŭ eĥolokalizo.

El la elsendo 29.12.2015. Legas Maciek – 2’43”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Kemio de Kristnasko

La Sciencteknologia Parko en Poznano pretigis Laboratorion de s-ta Nikolao, en kiu junaj sciencemuloj povos eksenti la kemion de la festoj partoprenante specialajn eksperimentojn kaj okupojn ligitajn kun kemio en la kunligo kun la Kristnasko. Animantoj de la Laboratorio de la Imapagopovo pretigis ekspetrordinaran faskon de kemiaj eksperimentoj. Ĉiuj, kiuj en decembro kaj en januaro vizitas la Poznanan Sciencteknologian Parkon havos la okazon fari misteran, nevideblan bildkarton, kies ornamaĵoj  fariĝos videblaj nur post la apliko de suko el la ruĝbeto aŭ mirtelo. Okaze de bona distro infanoj konatiĝas kun la reguloj de kemio kaj fiziko, ĉar ĉiu eksperimento ligiĝas kun seriozaj konoj perataj en amika kaj facila maniero.  Aldone en la Planedario de la Laboratorio de Imagopovo eblas rigardi la ĉielaspekon, kiun en Poznano videbligas en la antaŭkristnaska vespero, la 24-an de decembro kaj deĵoranta astronomo klarigas kiel kaj kie serĉi la unuan stelon. Laboratorio de la Imagopovo, parto de la Poznana Sciencteknologia Parko  estas la unua en la regiono scienca centro direktita al junaj homoj, kiu celas en maniero noveca veki interesiĝon de junuloj pri la serioza scienco.

El la elsendo 25.12.2015. Legas Tomek – 1’29”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Televidrigardado kaj la mensa dispozicio

Multaj horoj pasigataj antaŭ la televidilo kaj modesta fizika aktivado en la aĝo inter la 18-a kaj la 30-a vivojaroj efikas per malpli bonaj mensaj kondiĉoj en pli posta vivo. La periodaĵo “JAMA Psychiatry” publikigis raporton pri esploroj faritaj de sciencistoj el Usono en la Kalifornia Universitato kaj en Veterans Affairs Medical Center. Ili ĉirkaŭprenis 3247 personojn en la menciita aĝgrupo, kiuj dum pli ol 25 jaroj regule estis enketitaj pri tempo pasigita antaŭ la televidilo kaj pri fizika aktiveco. Kiam la enketitoj estis 45-55-jaraĝaj oni subigis ilin al testoj pri memoro konservanta la vortan enhavon de la pensoj, pri rapideco de alifarado de informoj kaj plenumfunkcioj. El la komparo de esploroj rezultis, ke personoj, kiuj rigardis televidon dum pli ol tri horoj tage (prokimume 11 procentojn de partoprenantoj) havis malpli bonajn rezultojn dum testoj pri konigaj funkcioj, se temas pri la rapideco de alifarado de informoj kaj plenumfunkcioj, tamen ne estis konstatita diferenco dum la testado de sona aŭdomemoro. Ankaŭ malalta fizika aktiveco (ĉe pli ol 16 procentoj de partoprenantoj) influis la malaltigitan mensan lertecon. Kaze de personoj rigardantaj tro multe televidon kaj samtempe praktikantaj sidan vivmanieron la verŝajno de malaltiĝo de ilia mensa lerteco kreskis duoble.  Konsiderante la fakton, ke nun ĉiam pli mulaj junaj homo pasigas tre multan tempon en sida pozicio antaŭ la ekranoj de televidilo aŭ komputilo la tiritaj konkludoj devigas  enpensiĝi pri la funkciado de laŭvicaj generacioj.

El la elsendo 15.12.2015. Legas Tomek – 1’50”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La unuan lingvon oni ne forgesas

Sciencistoj el la kanada McGill-Universitato pruvis, ke la cerbo de personoj, kiuj kiel malgrandaj infanoj havis kontakton kun difinita lingvo kaj en pli posta perido plene ĝin perdis edukiĝante en tute malsama lingvomedio senĉese konservas proprecojn karakterizajn por personoj dulingvaj. Tio signifas, ke homoj alifaras la parolsonojn baze de la unua aŭdita en la vivo lingvo malgraŭ tio, ke ne plu uzas ĝin ĉiutage, ne memoras ĝin kaj entute ne  konscias tion. Informis pri tio „Nature Communications”.  Sciencistoj petis grupon de 10-17 jaraĝaj franclingvaj infanoj aŭskulti sonregistraĵon kaj identigi vortojn, kiuj memorigis la francan, sed efektive ne aperas en ĉi tiu lingvo kiel  „vapagne” aŭ „chansette”. La infangrupo konsistis el personoj uzantaj sole la francan lingvon kaj edukitaj en la franclingvaj familioj, el ĉindevenaj infanoj, kiuj antaŭ la 3-a vivojaro estis adoptitaj de francaj familioj kaj uzis sole la francan lingvon, el personoj, kiuj estis dulingvaj kaj flue uzas kaj la francan kaj la ĉinan. Dum testo esploristoj mezuris ilian cerboaktivecon helpe de la funkcieca magneta rezonanco (fMRI). Evidentiĝis, ke ĉiuj infanoj same bona frontis la taskon, sed iliaj cerboj malsame reagis je la alifarataj informoj. Ĉe infanoj naskiĝintaj kaj edukitaj en francaj familioj aktiviĝis la cerbocentro Broki kaj la antaŭa parto de la insulo (latine: Insula), kio estis antaŭvidebla. Ĉe infanoj, kiuj infanaĝe havis la kontakton kun la ĉina kaj ĉe tiuj, kiuj nun uzas la ĉinan aldone estis stimulitaj aliaj cerbocentroj. La esplorrezultoj elmontris, ke la cerbo de personoj, kiuj iam havis kontakton kun la ĉina lingvo kaj aktuale ĝin ne memoras kaj uzas sole la francan funkciias same, kiel personoj parolantaj kaj la ĉinan kaj la francan. Iliaj cerboj funkciis en maniero karakteriza por la dulingvuloj. Similaj esploroj okazos pri pli parancaj lingvoj,  kiel ekzemple la franca kaj la hispana.

El la elsendo 15.12.2015. Legas Maciek – 2’29”

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Integra rolo de kantado

La kantado akompanas homojn delonge kaj estas populara en plimulto de la socioj. Sciencistoj el la Oksforda Universitato en Brito asertas, ke la kantado kiel la socia aktivado ebligas pli rapidan ligon de la kontaktoj kaj pli rapidan elkonstruon de komunueco inter la memembroj de la grupo. Konfirmis tion ilia esploro kun la partopreno de plenkresuloj, kiun organizis la brita organizaĵo WEA. Sciencistoj testis kiom rapide kreskis la sento de proksimeco inter la partoprenantoj de kursoj pri kantado, verkado kaj metilaboroj. Ili estis okazantaj ĉiusemajne dum sep monatoj kun mallonga paŭzo meze de la kursoj. La kursanoj  komence kaj fine de okupoj dum la unua, tria kaj fine de la sepa monato respondis demandarojn. Evidentiĝis, ke membroj de ĉiu kurso sentis fortan ligon kun aliaj kolegoj senkonsidere al sia aktivado. Tamen personoj, kiuj praktikis la komunan kantadon la interpersonajn ligojn ekhavis multe pli rapide ol aliaj. La sento de komuneco kaj proksimeco formiĝis ĉe ili jam dum la unua monato de la kurso, kio sugestas, ke komuna kantado estis por ili elstara maniero supervenki la senton de fremdeco. Kiel skribas „Open Science” tre proksimaj rilatoj kreiĝas baze de individuaj interagoj,  en malgrandaj grupoj. La brita  esploro elmontris, ke la procezon de la elformiĝado de interpersonaj ligoj povas sukcese stimuli la komuna kantado.

El la elsendo 08.12.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Abelproduktoj ĉ. 9-miljaraj

Laŭ la esploroj prezentitaj en “Nature” homoj utiligas la abelproduktojn de almenaŭ 9 mil jaroj. La ĉi-rilatajn ŝatojn de neolitikaj loĝantoj de Eŭropo, Afriko kaj la Proksima Oriento estis esploritaj en 17 landoj, inkluzive de Pollando.  La homa ŝato de abelproduktoj estas malpli nova ol asertite kaj pli universala, asertas sciencistoj el Finnlando, Aŭstrio, Francio, Germanio, Britio, Irlando, Hungario, Pollando, Serbio, Slovenio, Greklando, Italio, Portugalio, Hispanio, Alĝerio kaj Turkio, kiuj esploris la vaksospurojn sur fragmentoj de konserviĝintaj ujoj. Pri la homa ŝato de mielo kaj vakso atestas i.a. ikonografio de la antikva Egipto (el la periodo ĉ. 2400 jaroj antaŭ nia erao), la enhavo de la surrokaj  desegnaĵoj aŭ spuroj sur la praantikvaj objektoj. Unusola afero nekonata tamen estis la demando, kiam homoj la unuan fojon komprenis, ke abeloj meritas la atenton. Unu el la abelaj produktoj plej ofte serĉataj estas vakso. Ĝia malkovro sur la restaĵoj de ujoj signalas kontakton de homoj kun abeloj. Ĉi-specajn vaksospurojn serĉis  sciencistoj  sur ujoj devenantaj el Eŭropo, el la Proksima Oriento kaj el la nordaj randoj de Afriko. Estis analizitaj 6400 fragmentoj de pramalnovaj ujoj, sekve de kio estis prilaborita mapo bildiganta la interesiĝon de neolitikaj farmistoj pri abeloj. La malplej novaj spuroj de vakso sur ujoj devenas el la 7-a jarcento antaŭ nia erao. Ili konservisĝis en Anatolio, la azia parto en Turkio. Evidentiĝis, ke abelaj produktoj estis utiligataj ankaŭ de neolitikaj paŝtistoj en la Norda Afriko, sur la terenoj de la nuna Alĝerio kaj Tunizio. La vaksospurojn oni retrovis i.a. sur la tereno de la Centra Eŭropo, la nuna Aŭstrio kaj Germanio. Ekzistas ankaŭ spuroj polaj sur objektoj el la lokoj Wolica Nowa kaj Ludwinowo, lokoj de la frunovneolitikaj postenoj en Pollando. La konataj ĝis nun spuroj utiligi vakson aŭ mielon sur la tereno de Pollando devenas el la limperiodo de la 1-a kaj 2-a jarmiloj. La pruvoj utiligi vakson sur terenoj pli norde situantaj, super la 57-a latitudo trapasa tra Danlando. La aŭtoroj de la publikaĵo asertas, ke antaŭ kelkaj mil jaroj la klimato en ĉi tiu regiono estis tro malvarma por ke vivu tie abeloj.

El la elsendo 01.12.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Integra rolo de kantado

La kantado akompanas homojn delonge kaj estas populara en plimulto de la socioj. Sciencistoj el la Oksforda Universitato en Brito asertas, ke la kantado kiel la socia aktivado ebligas pli rapidan ligon de la kontaktoj kaj pli rapidan elkonstruon de komunueco inter la memembroj de la grupo. Konfirmis tion ilia esploro kun la partopreno de plenkresuloj, kiun organizis la brita organizaĵo WEA. Sciencistoj testis kiom rapide kreskis la sento de proksimeco inter la partoprenantoj de kursoj pri kantado, verkado kaj metilaboroj. Ili estis okazantaj ĉiusemajne dum sep monatoj kun mallonga paŭzo meze de la kursoj. La kursanoj  komence kaj fine de okupoj dum la unua, tria kaj fine de la sepa monato respondis demandarojn. Evidentiĝis, ke membroj de ĉiu kurso sentis fortan ligon kun aliaj kolegoj senkonsidere al sia aktivado. Tamen personoj, kiuj praktikis la komunan kantadon la interpersonajn ligojn ekhavis multe pli rapide ol aliaj. La sento de komuneco kaj proksimeco formiĝis ĉe ili jam dum la unua monato de la kurso, kio sugestas, ke komuna kantado estis por ili elstara maniero supervenki la senton de fremdeco. Kiel skribas „Open Science” tre proksimaj rilatoj kreiĝas baze de individuaj interagoj,  en malgrandaj grupoj. La brita  esploro elmontris, ke la procezon de la elformiĝado de interpersonaj ligoj povas sukcese stimuli la komuna kantado.

El la elsendo 25.11.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Polaj sciencistoj nombras pingvenojn

La senanaraj aviadiloj konstruitaj de sciencistoj el la Varsovia Politekniko helpos nombri pingvenojn vivantajn sur Antarkto. Kolektotaj donitaĵoj helpos al sciencistoj entrepreni paŝojn por konservi la ekologian ekvilibron. Dum la unua parto de la projekto oni sukcesis nombri  pli ol 17 mil pingvenojn. La esploroj gvidataj helpe de polaj aviadiloj daŭras ekde oktobro. La monitorado de la antarkta faŭno, aparte de pingvenoj liveras vicon da esencaj informoj pri la stato de la maraj ekosistemoj kaj povas efike subteni la racian administradon de la maraj nutraĵprovizoj, difinonte la fiŝkaptajn kvotojn. En ĉi tiu regiono plej ofte estas fiŝkaptata krilo. La esploroj celas respondi la demandon kiom da ĝi eblas fiŝkapti sen perturbi la ekologian ekvilibron. Kiel informas la Varsovia Politekniko la unua parto de la ekspedicio finiĝis en januaro 2015. La metodo nombri pingvenojn  el la aera spaco evidentiĝis decide pli rapida kaj same preciza kiel la tradicia. La monitorado, kiu ĝis nun postulis de biologoj 14 tagojn nun bezonis sole kvin fotoflugojn de la aviadilo PW-ZOOM, kiuj daŭris sume kvin kaj duonan horojn. Sur la monitorata surfaco oni nombris pli ol 17 mil nestojn. La du senanaraj aviadiloj de la Varsovia Politekniko estas ekipitaj per fotoaparatoj kun alta bilddetaligeblo kaj sistemo stabiliganta la bildon. Krome la aviadiloj estis ekipitaj per la sistemo de la distanca stirado kun la utiligo de la radia aparataro kaj fotografia sistemo. Krome PW-ZOOM estis ekipita per averia paraŝutista sekurecsistemo. Krom la kolektivo de la Varsovia Politekniko la projekton partoprenas Instituto de Biokemio kaj Biofiziko de la Pola Sciencakademio kaj la Norda Esplorinstituto Norut el Norvegio. La projekto MONICA estas financata kadre de la pola-norvega programo pri la esplorkunlaboro sub la egido de la Nacia Centro de la Esploroj kaj Evoluo.

El la elsendo 17.11.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Senbatale sklavigantaj formikoj

La sklavigado ĉe formikoj estas fenomeno ofta. Kutime formikoj atakas fremdan formikejon kaj forkaptas pupojn por estonte uzi ilin kiel sklavojn. Tia invado ligiĝas kun grandaj perdoj  inter la atakantaj kaj sin defendantaj formikoj. Okazas, ke sklavigitaj formikoj ribelas. Tamen la vivantaj en la orientaj ŝtatoj de Usono formikoj Temnothorax pilagens kondutas alimaniere. Temas pri la unusola specio, kiu kapablas enŝteliĝi en fremdan formikejon kaj sklavigi sen la mortigado. Krome ili krom pupoj forŝtelas ankaŭ maturajn laboristinojn. Isabelle Kleeberg el la germana universitato  en Majenco esploris dum 43 eksperimentoj la konduton de la menciita specio kaj ankaŭ la specion de formikoj Temnothorax ambiguous, el kiuj rekrutiĝas sklavoj. En plimulto da kazoj la konkerekspedicioj okazis senprobleme. Anstataŭ ataki la invadintojn laboristinoj de Temnothorax ambiguous tuŝetis ilin per antenoj kaj eĉ entreprenis ilian flegadon. Senprobleme do formikoj Temnothorax pilagens transportis la invaditajn formikojn en la propran formikejon. Tie ili estis bonvenigitaj de pli frue aklimatiĝintaj sklavoj ekopupiĝinte pri la idaro de sinjoroj.  Post la fintransporto de formikoj-laboristinoj formikoj Temnothorax pilagens revenis por transporti krome iliajn pupojn. La sekreta armilo de la invadintoj evidentiĝis esti ilia kapablo al kemia mimikro, la simileco de la kemia profilo de ambaŭ formikospecioj.

El la elsendo 17.11.2015. Legas Maciek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La ruĝa lumo rapidigas cirkatriĝadon

La favora influo de ruĝa lumo je cikatriĝado de vundoj havas interesan pravigon, nome dum ĝia apliko malkreskas la akvorezisto. Kiel informis Scientific Reports  la unua disertaĵo pri la efikado de lumo kun la longeco de 670 nanometroj je la vivaj ĉeloj estis publikigita meze de la 70-aj jaroj de la 20-a jarcento. Sub la influo de la ruĝa lumo mitokondrioj liverantaj al la ĉeloj energion produktas pli da adenozina trifosfato, sigle ATP. Dank’ al tio la vundoj cikatriĝas pli rapide kaj ĉesas la doloro. Oni supozas ke la ruĝluma efikado povas helpi ankaŭ kaze de vira malfekundeco aŭ aliaj medicinaj problemoj. Tamen la tutan tempon ne estis klarigita la mekanismo de la efikado de la ruĝa lumo. Andrei Sommer el la universitato en la germana Ulm malkovris, ke la ruĝa lumo ŝajnas ŝanĝi la fizikajn proprecojn de akvo, kio siavice akcelas kemiajn procezojn liverantaj al la ĉeloj energion.  En normalaj kondiĉoj la akvospegulo proksime al firma korpo karakteriziĝas per granda surfaca tensio. Sub la ruĝa prilumado grandiĝas la distanco inter akvoelementoj, tiel do la likvaĵo fariĝas malpli tensia, pli moviĝema. La plej grava elemento de mitokondrioj estas enzimo ligita kun iliaj internaj membranoj, kiu moviĝas kiel molekula turbino. Se la ĉirkaŭanta ĝin akvo estas malpli rezista tiam ĝi kapablas moviĝi pli rapide kaj produkti pli da ATP. Ĉar malfacilas mezuri la proprecojn de akvo interne de viva ĉelo sciencistoj esploris la influon de la ruĝa lumo je akvorezisto kaze de diamanta elemento. Evidentiĝis, ke la ruĝa lumo malgrandigis la akvoreziston en 72 procentoj.

El la elsendo 10.11.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pillbox

Studentoj kaj diplomitoj de la Gdanska Politekniko el la norda Pollando kreis elektronikan skatolon Pillbox, kiu memorigos al paciento,  kiam necesas preni medikamenton.  La skatolo celas ĉefe grizaĝulojn kaj personojn, kiuj ĉiutage devas uzi medikamentojn. PillBox interaktive funkcias kun la pli frue pretigita inteligenta asistanto de medikamentouzo kun la nomo doktoro Poket. Tiu elektronika aplikaĵo kontrolas, ĉu koncerna medikamento ne kolizias kun alkoholo, ĉu ĝi estas sekura por gravedaj virinoj. La komunikoj de Pillbox estas videblaj kaj samtempe  aŭdeblaj. Pillbox havas formon de skatolo kaj ne de aplikaĵo por la multfunkcia poŝtelefono, ĉar celas ĉefe grizaĝulojn, krome ankaŭ personojn neplenlertajn.  Pillbox kunordigita kun la sistemo doktoro Poket liveras necesan porcion de medikamento en unu el specialaj ujoj.  Por enmerkatigi la investaĵon necesaj estas fondusoj, kiujn gdanskaj inĝenieiroj kolektas per portalo de reta amasfinancado.   Oni antaŭvidas, ke la produktado de la unua serio de la elektronikaj medikamentaj doziloj okazos en la dua duono de 2016.

El la elsendo 03.11.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Animaloj antaŭvidas katastrofojn

Deleonge estas sciate, ke animaloj kapablas antaŭvidi la naturkatastrofojn aŭ antaŭsenti proksimiĝantan danĝeron. Tamen nur nun sciencistoj el la kalifornia universitato en Bekeley prezentis esplorrezultojn pri tiuj kapabloj. Ili devenas ĉefe el periodo de japana tertremo en 2011. Sed la observoj rilatas ankaŭ al aliaj periodoj. Laŭ multaj observoj same de la loka loĝantaro kaj de sciencistoj en decembro 2004, kiam la marbordon de la Hinda Oceano estis priinundita de la katastrofa cunamo mortiginte pli ol 200 mil personojn ĉiuj flamingoj forlasis la malalte situantajn terenojn de la naturrezervejo Point Calimere en Hindio. Tio okazis 24 horojn antaŭ ol alvenis la mortoportaj akvoodoj. Simile reagis la usonaj paruliedoj, kiuj 24 horojn antaŭ la proksimiĝanta tornado forlasis siajn teritoriojn. Kiam meteologoj prezentis prognozojn pri la direkto de la proksimiĝantaj tornadoj la birdoj troviĝis jam en sekura loko. Pri specifa kapablo de la antaŭdata sento de katastrofo disponas ankaŭ bovinoj. Konfirmis tion esploroj de sciencistoj el la japana Nacia Universitato. Ili analizis informojn pri konduto de bovinoj antaŭ la granda tertremo en 2011 kaj konstatis, ke 6 tagojn antaŭ la katastrofaj eventoj ĉe bovinoj abrute malkreskis la laktoproduktado, kio daŭris ĝis la komenciĝo de la tertremo mem. Ankaŭ libere sin paŝtantaj bovinoj longe antaŭ la katastrofo komencis serĉi sekuran rifuĝejon en lokoj pli alte situantaj apudmontaj terenoj kaj malgraŭ klopodoj de paŝtistoj ne lasis sin logi al la  valo. Simila konduto estiis rimarkita ĉe hejmbestoj kaj bredbestoj kiel ĉevaloj, hundoj, kaproj, ŝafoj aŭ kokinoj.  Ĉinaj sciencistoj priskribis kondutoŝanĝon antaŭ la tertremo ĉe 58 specioj de hejmaj kaj sovaĝaj animaloj. La rakontoj pri elefantoj, kiuj antaŭsentas la naturkatastrofonon aperis jam en antikva epoko. Longe oni traktis ilin kiel fabelojn. Nur nun sciencistoj konfirmis, ke la elefantoj disponas pri enormaj kapabloj antaŭsenti danĝeron. KIam en 2004 granda tertremo plagis la marbordon de Filipinoj, kelkajn horojn antaŭ ol aperis la detrua cunamoondo elefantoj estantaj turisma atrakciaĵo sur Sumatro komencis alaman bruadon, kio antaŭe neniam okazis. Samtempe elefantoj kiuj tiam portis surdorse turistojn kune kun ili komencis forkuri al la proksimaj altajoj kaj haltigo de ili evidentiĝis malebla. Alia avertospeco estas la kapablo de hundoj senti gravajn malsanojn de homoj, inkluzive de tumoroj eĉ en la kazoj, kiam ankoraŭ ne registras ilin medicinaj aranĝaĵoj. Laŭ esploroj la amikaj kvarpieduloj kapablas konstati la kankron de prostato ĉe viroj kun 98-procenta precizeco en kio helpas al ili flarsenso. Hundoj kapablas elsenti diabeton en la spiro de la homo kaj odoro de ĝia ŝvito. Per similaj proprecoj karakteriziĝas la t.n. fruktomusetoj, tio estas frosofiloj, kiuj kapablas konstati la memkanceron, kaj aldone kapablas distigi divresajn grupojn de kanceroĉeloj.

El la elsendo 27.10.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Polo inventis revolucian bioplantaĵon

Biomaterialoj formas nun unu el la plej ineresaj medicinaj branĉoj. Sciencistoj klopodas prilabori ĉiam pli bonajn materialojn, kapablajn – kaze de neceso – forigi mankojn en la biologiaj histoj. Ni apenaŭ sojlas ĉi tiun vojon, sed jam nun oni notas epokfarajn solvojn.

 Unu el ili estis prilaborita de pola sciencista kolektivo sub la gvido de profesoro Wojciech Święszkowski en la Varsovia Politekniko.  Temas pri materialo, el kiu eblas produkti bioenplantaĵojn. Ĝi havas strukturon konforman por uzi la presilon 3D, kio ebligas krei elementon en ideala formo, kiu perfekte kompletigas ostomankon. La materialo estis kreita el substanco, kiu aperas en la normala osto. Dank’ al tio natura histo enkreskas la materialon, kiu kun la tempofluo malkomponiĝas kaj ensorbiĝas.

Bioenplantaĵo povas esti unuavice uzita  por rekonstrui delikatajn ostojn de la vizaĝokranio ĉe pacientoj post akcidentoj aŭ tumoraj malsanoj.

La inventaĵo kreas esperon por multaj pacientoj, kiuj suferas vizaĝmisformojn. La bioenplantaĵo kreiĝis post pli ol 4-jaraj esploroj kaj estis subigita al testoj ĉe animaloj. Baldaŭ ĝi estos testita ĉe la unuaj personoj.

El la elsendo 20.10.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Lokaj mikroorganismoj decidas pri vingusto kaj aromo

Ne sole grundo, klimato, sed ankaŭ gistospecioj kaj grundaj mikroorganismoj decidas pri aparta vingusto kaj aromo. La proprecoj de la medio, en kiu kreskas vito kaj aplikataj kultivmetodoj estas difinataj kiel „terroir” [ter’ua]. Kvankam delonge estas sciate, ke diversaj gistospecioj influas la guston de fermentoproduktoj, la esploroj pri influo de lokaj specioj apenaŭ komenciĝas. Ekzemple sciencistoj el Novzelando jam antaŭ kelka tempo pruvis, ke en la vitejoj en diversaj regionoj de Novzelando aperas diversaj specioj de la gisto Saccharomyces cerevisiae [sakkaromyces cervisie]. Tamen ne estis klare ĉu kaj kiel ili influas la proprecojn de vinoj produkataj el la kreskantaj tie vitoj. Nun – kiel informas “New Scientist” [nju sajentyst] – sciencistoj izolis gistojn el ses regionoj kaj al ilia fermentado subigis sterilizitan sukon el la vinberoj Sauvignon Blanc. La kreiĝinta dank’ al la diversaj gistospecioj vino estis subigita al analizo, dum kiu estis ekzamenita konsisto de 39 substancoj influantaj guston. Evidentiĝis, ke la nivelo de 29 el la ekzamenitaj substancoj dependis de la devenloko de gisto, kio sugestas, ke lokaj specioj influas la vinguston kaj ĝian „terroir”. Tiu efiko povas difini pli-malpli 10 procentojn de la „kemia profilo” de vino. Multaj vinproduktistoj aĉetas gistojn el diversaj regionoj, sed ilia influo verŝajne ne estas granda kompare al la geografiaj faktoroj. Kaj ekzemple laŭ Herve Alexandre  el la franca universitato en Dijon grundo kaj klimato havas pli grandan signifon por vinproprecoj ol specifa gisto. Fermentado okazas ankau  sub la influo de gistospecioj sur vinberoj en rikoltomomento. Kvankam ilia kvanto povas varii de jaro al jaro la vino restas sama. Aliaj faktoj influantaj la guston estas rikoltomomento, miksado de vinberoj kaj vinoj, barela maturiĝolono kaj  daŭro de  enboteligo. La gistospecioj  Saccharomyces cerevisiae estas ne solaj mikroorganismoj ligitaj kun la vitejoj. Kun ili estas ligitaj multaj grundaj mikroorganismoj, kvankam ilia influo estis nesufiĉe esplorita.  Laŭ Goddard ili povas influi plantojn kaj malrekte la vinguston. Tio estas ekonomia argumento liaopinie por konservi biodiversecon sur la terenoj de agrikulturaj kultivaĵoj. Malpli granda biodiverseco de mikroorganismoj kaŭzas perdon de esceptaj proprecoj de finprodukto, kaj en la rezulto malatigas ĝian valoron.

 El la elsendo 13.10.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Pozitiva sekvo de egala divido de familitaskoj

La geedzaj paroj, kiuj egale dividas la devojn pri infaneduko estas pli feliĉaj kaj havas pli feliĉan seksan vivon ol paroj, en kiuj plimulto de la familiaj taskoj ŝarĝas virinon. Sciencistoj el  Georgia State University analizis donitaĵojn pri 487 paroj,  kiuj enketile informis pri la divido de la familiaj taskoj, protekto de la infanoj kaj kvalito de sia partnera vivo (temis pri la nivelo de satisfakcio, protekto super infanoj, konfliktoofteco kaj kvalito de la seksa vivo). Evidentiĝis, ke kompare al paroj, kiuj egale dividis la taskojn la paroj, en kiuj la taskoj ŝarĝis ĉefe la virinojn estis malpli kontentaj pri la seksa vivo kaj ĝenerale pri la kvalito de sia familia vivo. Ĉe paroj, en kiuj la taskojn en pli ol 60 pocentoj transprenis viroj la ambaŭflanka kontentokvalito estis la sama, kiel en la familioj, kiuj egele dividis la taskojn. Tamen viroj en ĉi tiu grupo plej malalte taksis la kvaliton de sia seksa vivo dum la virinoj plej alte. La rezultoj de tiuj esploroj estis prezentitaj dum la 110-a kongreso de la Usona Sociologia Societo, okazinta fine de aŭgusto en Ĉikago.

 El la elsendo 06.10.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

La flarosento ebligas spacan orientiĝon

Laŭ esploroj publikigitaj en la periodaĵo „PLOS ONE” homoj havas tiomgrade evoluintan flarsenson, ke ili kapablas helpe de ĝi trafi al difinita celo ne utiligante aliajn sensojn. Iuj bestoj, kiel kolomboj aŭ sciuroj utiligas la flarsenson por krei flarmapojn, kiuj ebligas al ili space orientiĝi. Nun evidentiĝis, ke ankaŭ homoj diponas pri tiu kapablo.

Sciencistoj el la Kalifornia Universitato en Berkeley en Usono pruvis, ke personoj senigitaj je rigardkapablo kaj aŭdokapablo kapablas retrovi en ĉambro konkretan lokon gvidante sin sole per flarinformoj. La eksperimenton partoprenis 45 volontuloj, kiuj moviĝis tra aparte pretigia ejo utiligante diversajn kombinaĵojn de siaj sensoj, ekzemple jen la rigardkapablon, jen la flarsenton. En la ejo kun la dimensio de ĉirkaŭ 8,3 je 6,4 metroj estis instalitaj kestoj kun kolomboj, el kiuj du estis saturitaj per substancoj kun difinta aromo, ekzemple de dolĉa betulo, anizo aŭ kariofilo.  Ekzamenitoj estis enirantaj la ĉambron akompanite de asistanto, dum kelka tempo promenis tra ĝi por perdi orientiĝon, sekve dum  minuto senhalte staris kaj flaris difinajn aromojn. Post tio ili estis denove promenakompanitaj tra la ĉambro samtempe klopodante memstare, nur helpe de sensoj atingi lokon, en kiu ili kontemplis aromojn. Tio plene sukcesis. Laŭ esplorantoj la flarnavigado ĉe homoj funkcias tiom elstare, ĉar  la informoj atingantaj la homan nazon havas rektan ligon kun la cerboregiono respondeca pro la kreado de spacomapoj.

El la elsendo 29.09.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 La manhobioj senstresigas la cerbon

Ĉiam pli ofte la manlaboro, manhobio – ekzemple kolorigado, eltondado akiras la epiteton de cerboripozigaj. La plej novaj esploroj konfirmas, ke al ĉi tiu listo eblas aldoni kroĉetadon kaj trikadon, kion specialistoj difinas kiel „jogon” por la cerbo”.

Ĉiuj ĉi okupoj aktivigas la cerbosferojn, kiuj respondecas pro trankvilosento. La lastaj esploroj en Cardiff-Universitato en Britio konfirmas, ke tiuj ĉi hobioj mildigas stresojn, trakviligas, altigas kreemon.

Homoj entreprenas ĉi tiujn aktivadojn pro diversaj motivoj, oftre tre praktika konsidero. Tamen sendepende de la motivo plimulto konfirmas, ke temas pri okupoj, kiuj refreŝigas, trankviligas mensobruon kaj estas specifa formo de la meditado. La kroĉetado aŭ trikado ebligas mildigi streson kaj kondukas al pli bona koncentriĝo. Eĉ Albert Einstein siatempe konfesis, ke por „purigi la menson kaj atingis senstreĉiĝon” li aplikis manaktivadojn, kion mencias Jenny Whiting en sia scienca artikolo sur la paĝoj de la Sidneja Universitato. Jenny Whiting aldonas, ke ĉi-specaj manaktivaĵoj povas konsistigi elmenton de terapio kaze de deprimo, posttraŭmaj stresoj, povas esti parto de rekapabligado. Simile kiel el la meditado temas pri sekva ripetado de samaj manfunkcioj. Koncentriĝio pri ili ebligas ordigi la pensofluon kondukante al trankviliĝo.

El la elsendo 22.09.2015. Legas Barbara

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Enorme talentaj musoj

En laboratorio de Leeds-Universitato estis breditaj musoj kun eksternormaj kognaj kapabloj. Ili rapide lernas, karakteriziĝas per enorma memoro, sed samtempe estas tre riskemaj.

Sciencistoj sukcesis altigi la inteligentecon de musoj aplikinte la genan modifon.  Ili bremis la aktivecon de la PDE4B, sekve de kio iliaj ronĝuloj komencis en elstara maniero sukcesi en la solvado de taskoj, kiuj engaĝis la kognajn funkciojn. Ili pli bone ol la aliaj memoris novkonitajn musojn kaj pli rapide lernis, kie troviĝas la sekura platformo en la akvolabirinto de Morris. Temas pri speciala baseno, en kiu la ronĝuloj devas retrovi difinitan platformon parkerante ĝian situon. Modifitaj genetike animaloj fulmrapide lokalizis ĝin kaj konsekvence celis ĝin dum pliaj eksperimentoj. Ili samtempe evidentiĝis malpli timemaj kaj riskemaj. Dum simplaj musoj kaŝis sin en malhelaj anguloj la genetike modifitaj bestoj sentime restis en la malferma spaco. Ne timigis ilin eĉ la odoro de la kata urino.

Pro la fakto, ke la enzimo PDE4B aperas ankaŭ ĉe homoj sciencistoj supozas, ke la rezultoj de ĉi tiuj esploroj helpos en prilaboro de novaj terapimetodoj de psikaj perturboj plibonigante la vivkvaliton de personoj suferantaj perturbojn psikokognajn aŭ timojn. Ili supozas, ke iliaj esplorrezultoj ebligos prilabori terapimetodojn  por  malsanoj ligitaj kun la majuniĝado.

El la elsendo 15.09.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Riskoj de longdaŭra laborsemajno

Pli ol 55-hora laboreja laboro minacas per la cerba embolo kaj korangia malsano. Kiel informis la periodaĵo „Lancet” la metaanalizo de esploroj pri la ligo inter la labordaŭro kaj evoluo de la kormalsanoj elmontras, ke personoj dediĉantaj pli ol 55 horojn semajne al la profesiaj aferoj je 33 procentoj estas endanĝerigitaj je cerba embolo, je 13 procentoj je malsanoj ligitaj kun la nesufiĉa sangoprovizo de la koro ol personoj, kiuj laboras semajne 35-40 horojn. Esploris tion sciencistoj el  University College London.  Estis konstatite, ke la rilato inter labora tempodaŭro kaj risko de la malsanoj de la sangocirkulado estas signifa senkonsidere al tiaj faktoroj kiel aĝo, sekso, sociekonomia statuso aŭ inklino al malsalubra vivostilo. En la landoj apartenantaj al OECD kun la plej granda elcento de personoj laborantaj pli ol 50 horojn semajne troviĝas Turkio,  kun la malplej granda elcento – Nederlando. Konsiderante ĉiujn landojn 12 procentoj de viroj kaj 5 procentoj de virinoj pasigas laboreje pli ol 50 horojn semajne. Laŭ d-ro Urban Janlert el Umea University (Svedio) la esplorrezultoj sugestantaj, ke ekzistas ligo inter la  labora tempodaŭro kaj koninfarkto ŝajnas estis enorme gravaj.

El la elsendo 08.09.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Graveco de manskribado

Malgraŭ la aserto, ke la nunaj lernantoj en la matura vivo ne bezonos la manskribadon, ĉar tiucele servos diversspecaj arangaĵoj kun klavaro, el Usono kaj Finnlando venas sciencistaj informoj pri la ligoj inter la kapablo de la manskribado kaj cerbostimulado kaj evoluo de la cerbaj interkonektoj.

La informo, ke la ellernado de kaligrafio por evoluigo de tiaj kapabloj kiel koncentriĝo, parkerado, organiziĝo, metodikeco, spaca orientiĝo, kapablo solvi problemojn, sintezi donitaĵojn kaj lertigi la konoalproprigadon ne elĉerpas la temon. La manskribado estas komplika mensa procezo postulanta lertan aŭdoanalizon de tio, kion oni volas skribi, plenumon de manmova procedo sub la kontrolo de la rigardokapablo kaj sintezon de la tuto.

Esploroj en Indiana Universitato pruvis, ke la cerbo de infano skribanta memstare sur la malplena folio funkcias alie ol la cerbo de infano skribanta sekvante desegnitan konturon aŭ utiliganta la klavaron. Memstara skribado kaj desegnado engaĝigas la cerbosferon, kiu respondecas i.a. pri la leksikaj (legaj) kapabloj, la aliaj cerbosferoj respondecas pri parolkapablo kaj spaca orientiĝo.

Sciencistoj el la Kalifornia Universitato en Los Angeles kaj el la Universitato en Princeton asertas, ke ekzamenitaj de ili studentoj mane notante la lekcitrapason parkeris pli kaj pli longdaŭre ol studentoj farantaj tion en tekokomputiloj. La pravigo konsistas en tio, ke la procezo de la manskribado estas malpli rapida, do la studento dum lekcio devas samtempe analizi, fari la elektojn kaj pensi pri ĉio ĉi.  Similan pravigon havas manskriba farado de ekzamenotoj.

Britaj esploristoj alifanke pruvas, ke infanoj preparante siajn taskojn skribe uzas pli riĉan vortprovizon kaj konstruas pli komplikajn frazojn ol infanoj uzantaj la klavaron. Laŭ profesoro de neŭrologio el la Teksasa Universitato, William R. Klemm la avantaĝoj ligitaj kun la manskribado  estas biologiaj kaj psikologiaj. Biologiaj ligiĝas kun la rekta influo de la manskribado je la cerbofunkciado, evoluo de la cerbaj nervokonektoj. Psikologiaj donas al la infano kapablojn necesajn en plia lernado.

La kapablo legi kaj skribi iam estis kapablo malofta, rezervita por elitoj. Tiu situacio povas ripetiĝi en la nuna socio, asertas sciencistoj. La nuntempaj gepatroj devus do zorgi, ke iliaj infanoj ne estu malriĉigitaj per la malkapablo de la manskribado. Tio povas alkonduki al gravaj problemoj rilate al vaste komprenata alprorigado de konoj.

El la elsendo 01.09.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Goriloj ne rekonas siajn infanojn

Por la montaraj goriloj (Gorilla beringei beringei) esti biologia patro ne estas afero aparte grava. Pri la gorilaj idoj zorgas kutime masklo, kiu havas en la grupo dominantan pozicion.  Sciencistoj el la Kalifornia Universitato en Los Angelos, el ZOO-Ĝardeno de Lincoln-Park en Ĉikago, Usono kaj el la Instituto pri la Evolua Antropologio de Max Planck en Leipzig – Germanio konkludis, ke koncerne la protektadon de idoj por la montaraj goriloj  la socia kierarkio estas multe pli grava ol la sangoligoj.

Kiel skribis „Animal Behaviour” sciencistoj observis la interrilatojn inter maskloj kaj junaj goriloj en la Nacia Parko de Vulkanoj en Ruando. Baze de 1500-horaj  surbendigoj ili difinis, ke ne ekzistas pruvoj, ke goriloj rekonas siajn infanojn aŭ biologiajn patrojn. La analizo de la tempo pasigita por la protekto, ludo aŭ iom longdaŭra kunestado proksime al la junaj goriloj elmontris, ke en la plej signifa grado pri la sorto de siaj protektatoj  interesiĝis goriloj havantaj la dominantan pozicion. La maskloj alfa zorgis kaj nodis proksimajn rilatojn kun ĉiuj junaj goriloj en la grupo sendepende de tio ĉu temis pri iliaj biologiaj idoj aŭ ne. Laŭ sciencistoj la konduto de la montaraj goriloj atestas pri tio, ke la strukturo, en kiu ili vivas, tio estas grupo konsistanta el kelkaj maskloj, kelkaj femaloj kaj idoj elformiĝis evoluvoje relative antaŭnelonge. Ili supozas, ke goriloj formis pli frue grupojn, kiuj konsisitis el kelkaj femaloj kaj nur unu masklo. En tia grupo la kapablo rekoni la propran idon ne estis necesa, ĉar ekzistis malgranda risko, ke idoj estas infanoj de alia gorila masklo.

El la elsendo 25.08.2015. Legas Gabi

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

 Filozofio instruas memstaran rezonadon

La instruistoj kaj direktoroj de lernejoj, en kiuj estas instruata filozofio asertas, ke bona kurso pri filozofio vastigas penshorizontojn kaj instruas memstaran rezonadon de la lernantoj. En kelkaj uniaj landoj en gimnaziaj kaj supergimnaziaj lernejoj filozofio estas deviga lernoobjekto. Tiel estas en Francio, Greklando, Portugalio, Hispanio kaj Finnlando. En plimulto de la landoj, inkluzive de Pollando filozofio estas lernoobjekto fakultativa.  Tie ĉi ĝi validas nur en la supergimnazia programo kaj povas fariĝi objekto de la abiturienta ekzameno, se ĝi estas instruata laŭ vastigita programo.   En Pollando estas nur 196 tiaj lernejoj. Kiel konstatis Instituto pri la Edukesploroj 17 procentoj de tiuj lernejoj troviĝas en Varsovio, 40 procentoj en urboj kun pli ol 100 mil loĝantoj, kaj nur kvar procentoj en la kamparaj komunumoj. Nur en 18 lernejoj filozofio estis lernoobjekto kun vastigita programo konforme al la programa instrubazo, por kiu oni destinis minimume 240 lernohorojn.  En plimulto de kazoj filozofion en la polaj lernejoj instruas universitataj diplomitoj pri filozofio. Sed inter filozofiinstruantoj troviĝas ankaŭ diplomitoj de la pola filologio, historio kaj pedagogio.

Direktoroj kiel la motivon enkonduki la instruadon de filozofio en sian lernejon plej ofte mencias la deziron instrui al la lernantoj la kapablon de logika rezonado kaj pretigi ilin al defioj, ligitaj kun postaj studoj. La instruistoj atentigas, ke la filozofilecjonoj instruas memstaran rezonadon, pli bonan komprenon de la mondo, de aliaj homoj kaj de si mem. Filozofilernado igas junan homon morale pli impresiĝema, pli rezonpenetrema kaj ankaŭ instruas lin/ŝin kritike rilati al stereotipoj. En la eldiroj de la enketitaj instruistoj kaj ekspertoj kun reprezentantoj de la Instituto pri la Edukesploroj leviĝis la postulo enkonduki filozofion por ĉiuj lernantoj kiel devigan lernoobjekton. En la nuna jaro filozofion kiel la abiturientan ekzamenon elektis 590 liceaj lernantoj kaj 90 teknikumaj diplomitoj. Do entute 680 junuloj. Pasintjare tiun deziron deklaris 535 finlernintoj.

 El la elsendo 18.08.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Salo antaŭmalhelpas pezokreskon

Salo malfaciligas la alproprigadon de kalorioj el nutraĵoj kun signifa kvanto de graso, kio bremsas la pezokreskon. Sciencistoj el la Iovaa Universitato en Usono elmontris, ke konsumado de produktoj entenantaj samtempe grandajn dozojn de graso kaj de salo malhelpas pezokreskon. Tio okazas tial, ke salo limigas la absorbadon de kalorioj el la nutrosistema kanalo.

Kiel raportis pri tio „Scientific Reports” dum 16 tagoj sciencistoj servis al musoj diversspecan nutraĵon – normalan kaj kun granda grasokvanto, sed lastkaze kun varia  salokvanto, kiu variis de unu kvarono de la procento ĝis 4 procentoj. Sekve ili observis, kiel tio influas la pezoŝanĝojn. Ili premisis komence, ke plej rapide oni notos pezokreskon ĉe bestoj, kiuj konsumos nutraĵon kun granda grasokvanto kaj granda salokvanto, ĉar ambaŭ forte influas la cerban premiosferon, grandigante la manĝemon.  Tamen surprize por ili musoj manĝantaj tre grasan kaj tre salan nutraĵon grandigis la pezon nur je 5 gramoj, samtiom kiom musoj konsumantaj normalan nutraĵon. Aliflanke musoj nutrataj per grasa manĝo, sed kun malgranda salokvanto grandigis la pezon je 15 gramoj.

Pliaj eksperimentoj ebligis konstati, ke salo estas faktoro reguliganta la RAA-sistemon t.e. hormonan-enziman sistemon, kiu partoprenas ankaŭ en la kontrolo de la sangopremo. Alta kvanto de salo antaŭmalhelpas pezokreskon, ĉar ĝi reduktas la kapablon de la nutrosistemo absorbi kaloriojn el la konsumataj nutraĵoj. La esplorrezultoj sugestas, ke la publikaj klopodoj cele limigon de la konsumado de salo povas surprize alporti neatenditajn kaj nedezirindajn konsekvencojn. La aŭtoroj de la raporto ne instigas al konsumado de pli granda kvanto de salo, ĉar tio minacas per problemoj de la sangosistemo. Ili sugestas, ke oni limigu samtempe la salkonsumadon kaj konsumadon de produktoj kun signifa grasokvanto.

 El la elsendo 11.08.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Vito de la dia fulmotondro

Lei Gong Teng, alivorte „vito de la dia fulmotondro” estas konata de miloj da jaroj kaj aplikata en la ĉina medicino por kuraci pulmojn, renojn kaj reaŭmatismon. Sciencistoj el Harvard Medical School de Harvard-Universitato decidis ekzameni ĉu tiu renomo estas science pruvebla. Evidentiĝis, ke jes,  kaj ĉeokaze estis malkovrita kroma karakterizaĵo de la planto. La ekstraktita el ĝi >celastrol< povas esti taŭga por forigi obezecon. Kiel informis la periodaĵo „Cell” la eksperimentojn ĝis nun oni faris nur kun la uzo de musoj.  Celastrol estis izolita el la planto Tripterygium wilfordi. Ĝi malgrandigas la kvanton de konsumata nutraĵo je 80 procentoj kaj kaŭzas pezomalkreskon je 45 procentoj. Musoj, kiuj ricevis celastrol-on preskaŭ tutece perdis la grasohiston.

Celastrol altigas la nivelon de hormono leptino, produktata en la subhaŭta grasohisto, kiu efikas pere de receptiloj troviĝantaj ĉefe en la cerbo. Je ilia signalo neŭronoj ĉesas produkti apetitostimulilon.

La eksperimento kun musoj elmontris, ke celastrol malaltigis ankaŭ la nivelon de kolesterolo, plibonigis la laboron de hepato kaj metabolon de glukozo, kio povas influi malpli altan riskon de kormalsanoj kaj grasiĝon de hepato. Tamen la planto Tripterygium wilfordi havas ankaŭ negativajn flankefikojn. Pli grandaj dozoj de kemiaĵoj en ĝi troviĝantaj estas venenaj. Avertis pri tio la ĉina agentejo pri nutraĵoj kaj brita agentejo pri medikamentoj.

 El la elsendo 04.08.2015. Legas Tomek

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

1  2  3  4  5  6 7 8 9 10